Xəbərçilik: Qərb, Şərqi, Cənub və Şərqi: Qəriblər nəfəsən nəfəs çalışanlar nəfəsən yaşayırlar?

Xəbərçilikdən danışarkən, çox vaxt yapon işçilər və ya işəgələr, telefonu bayramda da qaldıran amerikan menecerləri kimi təsvirlər qabağımıza çəkilsə, amma müəyyən bir ölkədə xəbərçilik — milli bir xüsusiyyət olaraq qalır, digər yerlərdə isə nadir bir istisna olaraq qalır. 24/7 işləməyə hazırlıq, uyuqu, ailə və tətilə unudanlar? Ya xəbərçilik coğrafiyyə sərhədlərindən asılı deyil, mədəniyyət, iqtisadiyyat və şəxsi xüsusiyyətlərdən asılıdır? Bizimlə, dünyanın hər tərəfinə yuxu səfərə çıxıb, dünyanın müxtəlif hissələrində işə, ətraf işlərə və xəbərçiliyə aid olan işə, kiçikdən böyükə olan həvəslə bağlılığa baxacaq.

Şərqi: işin mədəniyyəti kimi borc

Şərqi ilə başlayaq, çünki burada xəbərçiliyin xəbərçisi haqqında stereotip ən çox yaşadır. Yaponiya, Güney Koreya, Çin — işin çox vaxt qazancların qazanması kimi deyil, moral borc kimi qəbul edildiyi ölkələr. Yaponiyada «karosi» — işdən öldürmə termini var. Bu metafor deyil. Yapon korporativ mədəniyyəti işçilərin uzun işləməsi və tam təsir göstərməsi tələb edir. İşdən sonra iş yoldaşları ilə qələbələr, sübutat işlər — bu mədəniyyətdə xəbərçilik çox vaxt normal və hətta xeyirxahlı qəbul edilir.

Çinlədə «996» fenomeni (9 saatten 21 saata işləmək altı gün ərzində) yeni iqtisadi realitiyin simvolu olub. Milyonlarca IT şirkətində və zavodlarda işləyən işçilər bu ritmdə yaşayırlar, və bəzi hallarda ölkə də bu qaydayı məhdudlaşdırmağa cəhd edir, lakin mədəni kod qalır. Burada xəbərçilik uğuru, ünsiyyət, statusa çatmaq yolları kimi qəbul edilir. İşdən çıxmaq zəiflik kimi qəbul edilir.

Ancaq vacibdir ki, şərqi xəbərçiliyin çox vaxt cəmiyyət təzyiqi və şəxsiyyət itirmə kəsəngə qəbul edilir. Bu, çox az maraqlı deyil, çox az borc. Və bu onun qərb modelindən fərqi.

Qərb: effektivliyət və özünəməxsuslaşdırma

Qərbdə — ABŞ, Kanada, Avropa — işə münasibət başqa. Burada xəbərçilik çox vaxt individual seçim kimi qəbul edilir, deyil ki, cəmiyyət norması kimi. ABŞ-da «işlər haqqında məhəbbət» kultu ən çox qüvvətli. Uğurlu tarix, qətiyyətli işə malik olan — bu amerikan rəyinin bir hissəsidir. Bu səbəblə ABŞ-da xəbərçilik qəhrəmanı, məqsədə hər şeyi qurban qoyan qəhrəmandır.

Lakin Avropada işə münasibət daha əsaslıdır. Almaniyada, İsveçdə, Danimarkada iş həyatın bir hissəsidir, lakin deyil ki, hər şey. Burada əffəckarlıq qiymətləndirilir, deyil ki, saat. Həftədəki iş saatının qısalması, uzun tətilər, «həyat üçün iş, deyil ki, iş üçün həyat» — bu avropa fəlsəfəsidir. Xəbərçilik burada çox az, və onlar çox vaxt istisna kimi qəbul edilir, deyil ki, qayda. Böyük Britaniya və Avstraliyada da özünə xas münasibətlər var: iş vacibdir, lakin şəxsi həyatla balans qoyulur. Bu səbəblə Qərbdə xəbərçilik mövcuddur, lakin o daha çox individualdir, deyil ki, qərb.

Vətən: iş kimi qidalanma

Vətən — Skandinaviya, Kanada, Alyaskada — iqlim öz qaydalarını qoyur. Burada uzun qış, qısa iş günü, və iş həmçinin qazanma yolu kimi deyil, psixi sağlamlıq qoruma yolu kimi qəbul edilir. Şimali Avropa ölkələrində iş mədəniyyəti əffəckarlıq ətrafında qurulub, lakin bu zaman cəmiyyət dəstəyi qüvvətlidir. Burada xəbərçilik çox az rast gəlinir, çünki ölkə və cəmiyyət balansı təşviq edir.

Ancaq tərs tərəfindən də var. Qərib qərb iqlimi, misal olaraq, Sibiri və Qərb Səhrəzadəsində iş çox çətin, işçi vəziyyəti, uzun izolasiya müddətləri ilə xarakterizə edilir. Burada xəbərçilik qidalanma yolu kimi qəbul edilir, lakin bu məcburi, deyil ki, qərziyyətli xəbərçilikdir.

Cənub: iş kimi həyatın bir hissəsi, deyil ki, həyat kimi iş

Cənub — İtaliya, İspaniya, Yunanıstan, Latın Amerikası ölkələri — işə münasibət başqa. Burada siesta, uzun yeməklər, ailə mədəniyyəti. İş vacibdir, lakin o həyatı qarşısına qoyma deyil. Cənub Avropada və Latın Amerikasında xəbərçilik çox az, və onlar çox vaxt nəzəriyyə kimi qəbul edilir. «Nə üçün bu çox çalışırsınız, kiçikdən böyükə yaşayasınız?」 bu sual çox vaxt cənub Avropada və Latın Amerikada səslənir.

Ancaq bu demək olmur ki, burada xəbərçilik yoxdur. Sadəcə onların həvəsləri normadan çıxış kimi qəbul edilir. Misal olaraq, Brazyiliya və Argentina da işləyən iş insanları var, lakin onlar çox az istisna kimi qəbul edilir.

Globalizasiya və mədəniyyətlərin qarışdırılması

Bu gün dünya çox çox hərəkətli olub. İnsanlar köçür, uzaqdan işləyirlər, bir-birinə öyrənirlər. Yaponiya işçisi ABŞ şirkətində işləyə bilər və Avropa balansını öyrənə bilər, ABŞ işçisi cənub-şərqi Asiyada yaşayaraq yerli uzun işlər ritmini qəbul edə bilər. Xəbərçilik coğrafiyyə ilə bağlı deyil. O, şəxsi seçim, korporativ mədəniyyət və bizim qəbul etdiyimiz qiymətlərlə bağlı olur.

Həqiqətən nəfəsən nəfəs yaşayanlar nəfəsən yaşayırlar?

Sədrən cavab verərkən: xəbərçiliklər hər yerdə yaşayırlar. Onlar Tokioda, Nyu-Yorkda, Berlin də, Meksikoda yaşayırlar. Lakin onların sayı, onların qəbulu və motivasiyası çox fərqli olur. Şərqdə xəbərçilik normadır və borc, Qərbdə isə individual seçim, çox vaxt karyera ilə bağlı, Şərqdə çox az, Cənubda isə çox az nəzəriyyə kimi qəbul edilir.

Ancaq ən vacibi bu ki, mədəniyyət dəyişir. Qismən yeni nəsillər, dünyanın hər yerində, çox vaxt balansı seçirlər, deyil ki, qurban. Və belə ki, bir neçə onillikdən sonra xəbərçilik tarixi fenomeni kimi qalmaq olar.

Çıxış

Xəbərçiliklər nəfəsən yaşayırlar? Onlar ölkələrdə yaşayırlar ki, işdən tətilə üstünlük verilir, uğur saatlarla qiymətləndirilir, deyil ki, həyat keyfiyyəti. Lakin onlar da insanların başında yaşayırlar ki, işi özü ilə birlikdə yaşamağı seçirlər. Həmin coğrafiya xəbərçiliyin intensivliyi və formasını təsir edir, lakin onun mənası dəyişmir: bu özündən qaçmaq, mənası axtarmaq və işə məhəbbət. Ancaq hər hansı bir Şərq, Cənub, Şərqi və Qərb olduğunu qərara verən artıq xəritə deyil, içindəki kompasdır.

Permanent link to this publication: