Rus və ingilis mədəniyyəti münasibətləri bu uzun və çətin romandır. Onun ətrafında qızğın sevgi, dərin təsir və soyuqlanma periodları var idi. İngilis motivləri rus ədəbiyyatına, şeirə və fəlsəfəyə bu qədər dərin girib ki, çox vaxt onları "əsl" ilə ayırmaq çətindir. Lakin onlar sadə qaydada nümunəçilik deyildi. Rus fikri ingilis ideyalarını alırdı, onları öz qazanında qaynayır və yeni, tanınmış və həmçinin orijinal bir şey verirdi. Puşkindən Bərdiəvə qədər — İngiltərə yalnız coğrafi bir nöqtə deyildi, rus mədəni dialoqundakı əhəmiyyətli bir dialoqçı idi.

Şeirin qələbəsi: Biron, Şekspir və "rus romantizmi"

XIX əsrin başlarında rus şeiri ingilis romantizmi ilə tamamilə məhəbbətlə qarşılaşdı. Lord Biron bu cərgənin kumiri oldu. Onun "qiyamətli şəxsiyyəti", onun narahatlığı, onun "dünya əziyyəti" rus şairlərinin qəlbində təsir yaradı. Püşkin gənc yaşlarında "bironik" şeirlər yazırdı ("Qafqaz qələbəsi", "Baxçasaray suyu"), ancaq tezliklə doğrudan nümunəçiliyi keçir, "İvan Qeniyevi" — şeir romanını yaradırdı — burada bironizmi keçirilib. Lermontov daha doğrudan idi, onun "Dəmonu" və "Mçisi" — bu bironik çağırışa rus cəvabı idi. Lermontovda ingilis motivlər yalnız formada deyildi, həm də mövqedə: birliyiçilik, qiyamət, qarşıdurmama. Şekspir Rusiyada çox bəxşəli oldu. Onun tərcümələri və yenidən təhlilləri edilib. Pasternak, Marşak, Lozinski — onların Şekspir tərcümələri onu rus şeir dilinin bir hissəsi etdilər. Broudski — rus şeirində XX əsrin ingilis motivləri xüsusilə diqqət çəkir. Mühacirət, "şimali" xarakter haqqında düşünmələr, Sankt-Peterburqun London ilə müqayisəsi — bəllə bir ingilis tənəzzülü ilə əlaqələndirilib. Broudski həmçinin ingilis dilində şeirlər yazırdı, lakin rusunu əsas dil kimi gördü.

Proza: Dikken, Tekkeri və "ingilis" dünya rus ədəbiyyatında

Dikken Rusiyada ən sevilən ingilis prózasının müəllifi idi. Onun duygusallığı, "kiçik insanın" həyatına olan diqqəti, doğruluq və adillikə olan inamı rus ədəbiyyat tarixinə yaxın idi. Dostoevski Dikkensni öz müəllimlərindən biri adlandırırdı. "Ümidsizlər və xəyrətərəf" də dikkensovski ruh hiss edilir. Hətta Dostoevskinin qəhrəmanları Dikkensənə mənəvi təhsilin mənbəyi kimi danışırlar. Tekkeri isə ironiya və skeptisizmi ilə də oxuculara tapşırırdı, lakin toplu qəbul olunmadı. "Məişət tənqidi" — bu ingilis realizmi, kiçik bir şəkildə Rusiyada özünəməxsus şəkildə anlaşılıb. XX əsrin əvvəllərində ingilis prózasının təsiri zəiflənmədi. Ceyms Ceyms, Virciniya Vulf, Qrem Qrin — bunların hamısı rus ədəbiyyatına tərcümə və mühacirət kültürü yolu ilə daxil oldu. Xüsusilə Nəbokovun prózasında ingilis motivlər xüsusilə güclü idi (həmçinin o ingilis dilində yazırdı). Onun "Lolita" və "Ağır qızıl" romanları ingilis prózası, ancaq rus təhlükəsizliyi ilə yazılmış idi.

Fəlsəfə: eksperimentizm, utilitarizm və rus mübahisələri ingilis haqqında

Rus fəlsəfəsi ingilis eksperimentizmindən keçmədi. Lokk, Yum, Bentam — onların bilik, etika və hüquq haqqında ideyaları Rusiyada yaxşı tanınırdı. Lakin reaksiya müxtəlif idi. Bir tərəfdən, Qəhrəman və Çernışevski utilitarizmi maraqlandırdılar və hətta onu rus həyatına tətbiq etməyə cəhd etdilər. Digər tərəfdən, slavyanofillər, Xomjakov, Kireyevski ingilis rasionализmini rus ruhanlılığına təhlükə kimi gördülər. Onlar mübahisə edirdilər: İngiltərə — bu "qəzəblənmiş hesabat" ölkəsi, rus isə "ruh" ölkəsidir. Bu mübahisa XIX əsrdə xüsusilə qarşıdurulub. XX əsrin əvvəllərində Bərdiəv ingilis düşünənlərə çox çəkilib, ancaq onları "pozitivizmi" üçün kritik edirdi. Onun üçün İngiltərə azadlıq simvolu idi, lakin həm də "məişətçilik" simvolu. Lakin ingilis fəlsəfəsi rus düşünənlər üçün çox az mənəvi mənbəyi deyildi, çox az məsələlər üçün stimul idi.

Rus şeirində ingilis obrazı olaraq simvol

Bloqda İngiltərə — "şüşəli Albiyon", mif və gizli şəhərlər ölkəsi idi. Məndəlştamda isə "ingilis landşaftı" qərib, ancaq cəlbedici dünyanın metaforası olur. Sərbəst əsrin şeirində İngiltərə çox vaxt stabillik, ənənə simvolu kimi çıxış edir, ancaq həmçinin rus "şirinliyi" ilə qarşıdurulur. Bu ikiçəliyyət mühacir şairlər tərəfindən özünəməxsus şəkildə öz əksini tapır. Onlar üçün İngiltərə həm məskunlaşma, həm də itirilmiş ana vətəninin xatırlatması idi.

İngilis şeirinin rus formasına təsiri

Şekspirin soneti XIX və XX əsrlərdə rus şeirində populyar formaya çevrilib. Püşkin, Lermontov, Feq, Bryusov sonet yazırdılar, ingilis qaydasına uyğunlaşaraq. Ancaq rus şeiri bu formanı yenidən təhlil edib, onu daha az məhdudlaşdırıb. Həmçinin ingilis ballada tarixindən də əhəmiyyətli təsir alıb. Qüzzüski Valtər Skotta və Souti poeziyasını tərcümə edib, rus qəbuluna uyğunlaşdırırdı. Bu rus romantik şeirinin inkişafına təsir etdi.

Nəticə: ingilis rusda — bu dialoq, deyil ki, tabeçilik

Rus mədəniyyatında ingilis motivlər sadə qaydada özünəməxsus nümunəçilik deyildi. Onlar həmişə rus dilinin, rus ruhanlılığının, rus tarixinin filtresində keçirdi. Rus mədəniyyəti ingilisənənənəni alırdı və onu başqa bir şəkildə dəyişirdi, kiçik bir qədər də tanınmaz olardı. Bu səbəbdən "təsir" ifadəsi yanlışdır. Bu dialoq idi. Bəzən qərib, bəzən irona, ancaq həmişə dərin. Və biz Pasternaka tərcümədə Şekspiri oxuyursaq, Pasternaka da dinləyirik. Biz Bentamı öyrənirsək, rus etikasını görürük. Bu dialoq hələ də davam edir və, ehtimal ki, davam edəcək, o qədər ki, biz digərini düşmən olaraq deyə bilərik, deyil ki, dialoqçu.

Permanent link to this publication: