Səudiyyə Ərəbistanı mərmər çöl ölkəsindən, iqtisadiyyatı qəbulat və primitiv kənd təsərrüfatına əsaslanan, dünya iqtisadiyyatının ən mühüm oyunçularından birinə çevrilməsi, onun böyük neft qazanqlarının açılması və istifadəsinin nəticəsidir. Ancaq zənginliyə yol, yalnız qaynaqların mövcudluğu ilə bağlı deyil, onların qazılmasının strateji nəzarəti və hökmdar sülaləsinin mülayim, ancaq ziddiyyətlər içərisində olan siyasəti ilə də bağlıdır.

Qara qızılın açılması: Qərb ilə müqavilə

1930-cu illərə qədər Səudiyyə Ərəbistanının iqtisadiyyatı çox çətin idi, və dövlət büdcəsi müsəlmanların qəbulatdan gələn gəlirənə əsaslanırdı. Qırmızı xətt 1933-cü ildə baş verdi, o zaman kral Əbdül Aziz əl-Səud, pul əldə etmək üçün ABŞ şirkəti Standard Oil of California (SOCAL)ə qəbulat vermişdi. Bir neçə il müvəffəqiyyətsiz axtarışdan sonra, 3 mart 1938-ci ildə Daхранın 7-ci quyusunda ticarət qədər neft tapıldı. Bu tapışma regionun qədərini daimi olaraq dəyişdi. 1944-cü ildə ABŞ şirkəti Arabian American Oil Company (Aramco) adlandırıldı və onilliklər boyu ölkədə neft qazıntısının ən böyük operatoru oldu.

Nəşrət dövrü və suveren kontrolun əldə olunması

Aramco-dan gələn neft satışlarının qədərindən bir hissəsi ilk onilliklərdə qərb aktsionerlərinə təhvil verildi. Ancaq enerji mənbələrinin dünya təlqinatının artması və saud dövlətliyinin qüvvətlənməsi ilə saud hökuməti öz hissəsini artırmaq üçün mübarizə apardı. Ən mühüm proses Aramco-nun dərhal nəşrət edilməsidir. 1973-cü ildə 25%-lik hissədən başlayaraq, Səudiyyə Ərəbistanı 1980-ci ilə qədər şirkətin 100% hissəsini öz əldə edərək öz təbii resursları üzərində tam suverenliyi əldə etdi. Bu addım 1973-cü ildə baş vermiş neft embargosu ilə ümumiyyətlə düşdü, o zaman ərəb neft ixracatçı ölkələri İsrail ilə aparılan müharibədə Misir və Suriya dəstəklənmək üçün neft təchizatını məhdudlaşdırmağa başladı. Neft qiymətləri dörd qat artdı və Səudiyyə Ərəbistanının gəliri çox böyük oldu, regiondan regional iqtisadi oyunçudan dünya maliyyə qüvvəsinə çevrildi.

Neft içərisindən iç və xarici siyasət

Qırmızı qazancların böyük miqdarı hökmdar sülaləsinin ölkədə geniş dəyişikliklər edə biləcəyini təmin etdi. Dövlət həmrəyliyi modeli yaradıldı, o cümlədən ücretsiz təhsil və həkimlik xidmətləri, mənzil və kommunal xidmətlərə dəstək, və xalq üçün vergisizlik. Bu, cəmiyyətin stabilizasiyasına və monarxiyanın hüquqiyyətinə kömək etdi. Xarici səhnədə Səudiyyə Ərəbistanı, OPEC-nin formal lideri olaraq, nefti geoqopolitik təsir aləti kimi istifadə etməyə başladı. Tadawul borsası, suveren qanunverici fondların, o cümlədən Public Investment Fund-un yaradılması və xarici aktivlərdəki geniş investisiyalar, ölkənin maliyyə dövləti olaraq statusunu qələmə vurdu.

Qaynaqlara olan asılılıq problemləri və gələcək nəzəriyyəsi

Səudiyyə Ərəbistanının iqtisadiyyatının bir təbii mənbəyə əsaslanmasının zəifliyini başa düşən saud hökuməti, "2030-cu illər nəzəriyyəsini" başlatdı. Bu ambisiyalı plan, torpaq naibi Məhəmməd bin Səlmən tərəfindən təqdim edilmişdir və iqtisadiyyatın təbii resurslardan asılılığını azaltmaq, turizm, maliyyə, texnologiya və mədəniyyət kimi sərbəst sektörlərin inkişaf etdirilməsi, neft gəlirinə olan asılılıqla mübarizə aparmaq məqsədilədir. Gelecek şəhəri NEOM və Saudi Aramco-nun bir hissəsinin özəlşdirilməsi bu yolla bir çox nümunədir. Bu şəkildə, Səudiyyə Ərəbistanının zənginliyi tarixi, xarici şirkətlərdən tam asılılıqdan suverenlikə keçməyə, bugün global enerji keçidinin şəraitində yeni, postkarbon identitet axtarışına çevrilmişdir.

Permanent link to this publication: