Лингва франка: тарихи и сучаслыкда язгын араулучу феномен

Мüəlliflik: Komunikativ tələbət yaxud yazyq evolyusiyanın motoru olaraq

Лингва франка (ітalyan dilindən «lingua franca» — «frank dil», «franklar» — cənub avropa insanları deməkdir) — bu, onun əsasən yoxdur olan insanlar arasında sistemli şəkildə istifadə olunan dil və ya dialekt. Bu, yalnız bir dil qarışığı deyil, intensiv əlaqələr zonasında yaranan funksional alət: ticarət, diplomatik, elmlər, din, polyetnik imperiyaların idarə edilməsi. Onun öyrənilməsi sosiolingvistika, tarix və antropologiya üzrə işləyir və kommunikativ tələblərin yeni yazyq sistemlərini yaratdığını göstərir.

Tarixi prototiplər: qədim imperiyalardan Orta əsrlərə qədər

1. Əkaddi dil (XXIII–VII əsrlər öncəsi): Qədim Məsopotamiyada əkaddi (semit) idarəetmə və beynəlxalq diplomatik dil olaraq işləmişdir, o qədim şumer dilini əvəz etmişdir. Əkaddi dil üzərində yazılmış qəzetlər, onlar Aqrnas arxivində (Misir) və Hattusada (hettilər mərkəzi) tapılmışdır, onun Baş Cənub Şərqində diplomatik koinin rolu haqqında şəhadət edir.

2. Койне (ἡ κοινὴ διάλεκτος) — «общий диалект» (IV əsrlər öncəsi — IV əsrlər): Qədim Yunanıstanın atiki dialektinə əsasən, Makedoniyasının qələbələri nəticəsində yaranmışdır. Qədim ellin dünyasında Sitsiliyadan Hindikə qədər dil olmuşdur, o cümlədən elmlər (Arximedin əsərləri), ədəbiyyat (Qədim Qərbə tərcümə edilmiş Vətən Kitabı — Səptuqinta) və erkən xristianlıq (Yeni Qərb yazılmışdır) birləşdirmişdir.

3. Латынь: İmperatorial və post-imperatorial linqva franka klassik nümunəsi. Qərb Roma İmperiyasının dağılmasından sonra lатыn Avropada kilsə, elmlər, təhsil və beynəlxalq hüququn dil olaraq qalmışdır. Bu, elitə açıq olan müştəriyyət, yazıçı və ritual kod idi.

Orta əsrin Akdenizin klassik linqva frankası

Həqiqi «лингва франка» (və ya «сабир») — Kərklər döyüşləri dövründə (XI–XIX əsrlər) Şərq Akdenizdə yaranmış pidxin. Onun leksikası əsasən romansk idi (italyan, provansal, ispan dilindən sözlər), qrammatikası çox sadə idi, grek, ərəb, türk elementləri ilə birləşmişdi. Onun üzərində ticarətçilər, kəllər, diplomatlar və qulqlar danışırdı. Frazanın nümunəsi: «Mi non mirato tuo. Perche ti parla?» («Mən səni görmürəm. Sən niyə danışırsan?»). Bu, tipik ticarət pidxini idi, sitasiya istifadəsi ilə.

Colonial dövrü və yeni global dillər

Böyük coğrafi kəşflər dövrü yeni linqva frankalar yaratdı, çox zaman pidxin və kreol dillər formasında:

• Суахили: Orta Şərqi Afrika xalqının ana dili, ərəb leksikası ilə zənginləşmişdir. Ticarət və daha sonra alman, sonradan isə britaniya kolonial idarəetməsi səbəbindən milyonlar tərəfindən qəbul edilmiş, Keniadan Konqo qədər olan Afrika üçün ümumi afrika linqva frankası olmuşdur.

• Хиндустани (urdu və hindin əsası): Qərb İndiyada ordular və bazarlarda pers, ərəb və yerli dialektlərin qarışığı olaraq yaranmışdır. Qərb İndiyada millətlər arasında əlaqə dil olmuşdur.

• Ток-писин (Yeni Qrenlandiya): İngilis dilinə əsaslanmış kreol dil, Papua — Yeni Qrenlandiya hökumətinin dili olmuşdur və yüzədən çox etnik qrupları birləşdirir.

Modern global linqva frankaları

XX–XXI əsrlərdə linqva franka rolunu özündə cəmləyən dillər, statusu iqtisadi, texnoloji və mədəni təsirə tabe olan dillərdən ibarətdir.

1. İngilis dilinin global linqva frankası (Global English): Elmlərdə (90% nəşr edilmiş məqalələrdə), hava nəqliyyatında (İCAO), diplomatiyada, IT-sənayesinde, pop-kültürdə dominasiya edir. İngilis dilinin ana dili (ENL) ilə ingilis dilinin linqva franka (ELF) arasında fərqlənmək vacibdir, çünki o çox vaxt ümumi beynəlxalq əlaqə üçün qəbul edilmiş sadə qaydalarla işləyir ("Globish").

2. Русский язык постсоветском пространстве: SSRİ-nin qalıqlarında və Şərq Avropada yaşlı nəslər üçün və bir çox professionallar üçün SSRİ-nin qalıqları ilə linqva franka rolunu saxlayır.

3. Китайский (путунхуа): Çin içində digər dialektləri birləşdirən linqva franka kimi aktiv olaraq təqdim edilir və Cənub-Şərqi Asiyada biznes əlaqələrində.

4. Искусственные языки: Neytral linqva franka yaratmaq cəhdi (esperanto, volapük) siyasi-iktidari bazanın olmaması səbəbindən uğursuz olmuşdur.

Yazyq xüsusiyyətləri və sosial funksiyaları

Lingva franka əsasən:

• Sadə qrammatikası: Qarışdırmaların, qərarların, vaxt formlarının qaldırılması.

• fonetikanın qısaltılması: Bir çox fonetik qaydalarla uyğunlaşdırma.

• ləkslərin özəlşdirilməsi: Komunikasiya iştirakçılarının dillərindən.

Sosial funksiyalar:

• İntegrativ: Fərqli qrupları birləşdirir (məsələn, Afrikada suahili).

• İnstrumental: Konkret praktiki məsələləri həll edir (ticarət, idarəetmə).

• Simbollik: Mərhumluqla, modernizasiya ilə, məlumatlara çatışmaqla əlaqədar (bugün ingilis dilində).

Məsələlər və kritika

1. Yazyq təqribatı: Bir dilin (ingilis) dominasiyası, digər dilin qəbul edicilərinə əlavə mənbələr tələb edir.

2. Yazyq çoxluğunun təhlükəsi: Global linqva franka kiçik dilləri təhsil, elmlər və biznes sahələrindən çıxarır.

3. Kültürlü hegemoniya: Dilin yayılması ölkə liderinin mədəni normalar və qiymətlərini daşıyır, bu neokolonializm kimi qəbul edilə bilər.

Qapanış: Dəyişən insan aləti

Lingva franka statik bir dil deyil, həyəcanlı kommunikativ prosesdir, vaxt tələblərinə uyğunlaşır. Orta əsrin Akdeniz səbiri və global ingilis dilindən başqa, o insan tarixinin əsas istiqamətlərini təcvid edir: ticarət, qələbələr, migrasiya, texnoloji inkişaf və globalizasiya. Lingva frankanın qarşısında gələcək, birincə bir hegemonun digərinin əvəz edilməsi ilə bağlı deyil, mültəvilinqual modelin inkişafı ilə əlaqədar olacaqdır, bu modeldə fərqli sahələr və regionlarda bir neçə müstəqil yazyq-araulucu (ingilis, çin, ispan, ərəb) birlikdə mövcud olacaqdır. Lingva franka fenomeninin anlaşılması, dilin yalnız ifadə vasitəsi deyil, çoxpolar dünyada qalmaq və əməkdaşlıq etmək üçün praktik bir alət kimi nəzərdən keçirilir.
© elib.ge

Permanent link to this publication: