Faşizm — bu iki dünya müharibəsi arası illərdə bir qədər avropa ölkələrində dominant olmuş olduqca sağ ən sağçı vətənpərvər, totalitar daxiliyyətli siyasi ideologiyasıdır. O, diktatorluq, oppozisiyanın qüvvətlə məcbur edilməsi, qatılıq millətçiliyi, militarizm və kommunizmdən qarşı çıxış ilə xarakterizə olunur. Faşizmin qurucusu və əsas ideoloqu olaraq italyan siyasi xadimi Benito Musolini sayılır.

Terminin mənası

«Faşizm» sözi italyanca «fascio» dan gəlir, ki bu, «birləşmə» və ya «qələm» mənasındadır. Musolini bu sözi öz siyasi hərəkatı «Fasci Italiani di Combattimento» (İtalyan Döyüş Qrupları) adlandırmaq üçün istifadə etmişdir. Faşizmin simvolu kimi ağacıqlar və məhvəti olan birləşmə (fasçiyə) — qədim romalı hakimiyyətinin və birliyinin simvolu olmuşdur.

Faşizmin əsas xüsusiyyətləri

Faşist ideologiyanın qurulması bir neçə mühüm prinsiplərə əsaslanır. İlk növbədə, bu totalitarizmdir — dövlət hər yerdə hakimdir, şəxsiyyət tamamilə millətin maraqlarına tabe olur. İkinci növbədə, bu qəddi millətçilikdən başqa, çox vaxt şüviniçilik və rəsizmə keçir. Faşistlər öz ölkələrini yüksək sayıb, digər ölkələrin torpaqlarını genişləndirmə və işğal etməni müdafiə edirlər.

Üçüncü növbədə, faşist rejimlər demokratiyə, parlamentarizmə və sinfi mübarizəyə qarşı çıxır, fəhrəman liderliyə (fəhrər-prinsip) çıxış edir, burada hakimiyyət bir liderin əlinə keçirilir. Dördüncü növbədə, faşist rejimlər hər hansı daşqın mədaxiliyi qarşısında qərbə və terrora dayanır. Ideologiyanın propagandaasıda militarizmin, müharibə və gücün kültü təbliğ edilir.

İtalyan faşizmi

İtalyan faşizmi Birinci dünya müharibəsinin nəticələrinə qarşı çıxış, iqtisadi böhran və kommunizmdən qorxu xəttində yaranmışdır. 1922-ci ilin oktyabrında Musolini «Rim qəzetinə səfər» etmişdir, sonra İtaliya kralı ona hökumət qurmaq tapşırıq vermişdir. 1925-ci ilədək Musolini diktatorluq qurmuşdur, əks partiyləri qadağan etmiş, qərbə xidmət edən polis yaratmış və aktiv propaganda aparmışdır.

İtalyan faşizmi alman natsizmindən daha az radikal idi, ilk başta nəsarətə çəkilməz. Lakin 1938-ci ildə, Gidlerin təsiri ilə, italyan rejimi yəhudi insanlara qarşı qanunlar qəbul etmişdir.

Natsizmin faşizm növü kimi

Almaniyada Adolf Hitlerin rəhbərliyi altında olan millətçilik, faşizmin ən radikal forması kimi çəkilib. Alman natsizmi klassik faşizme psödosaçial rəs qəbul edən, qəddi antisemitizmlə və «yaşam sahəsi» kəşfiyyatında alman nəslinin Şərqdə olmasını təbliğ edən. Qərbə səfərən natsist rejimi İkinci dünya müharibəsini başladaraq və Xolokostu həyata keçirərək onların öldürülməsini nəticələnmişdir. Onların hərəkətləri yüz milyona yaxın insanın ölümünə səbəb olmuşdur.

Faşizmin dağılması

İkinci dünya müharibəsi faşist dövlətlərin tam məğlubiyə çatdı. 1943-cü ildə Musolini sürgün edilmiş, 1945-ci ildə isə edam edilmişdir. Almaniyada faşist rejim 1945-ci ilin mayında müharibədə məğlub olduqdan sonra sona çatmışdır. Səfərbərlikdən sonra faşizm Nüremberq süblimasiyasında qəbul edilmiş, ideologiyası cinayət sayılmışdır.

İnkişafın modern mənası

Bu gün «faşizm» sözi çox vaxt siyasi tənqidiyyat olaraq istifadə olunur, ki bu, hər hansı daxiliyyətli, diktator və ya ultra millətçili siyasəti nişanlaşdırmaq üçün istifadə edilir. Lakin tarixçilər faşizmin xüsusi tarixi hadisə olduğunu, müəyyən ölkələr, liderlər və dövrlərlə əlaqədar olduğunu qeyd edirlər. Bu terminin bilinçsiz istifadəsi onun mənasını qarışdırmağa və faşist rejimlərin real qurbanlarının trajediyasını aşağı görməyə səbəb ola bilər.

Постоянный адрес данной публикации: