250 illərlik Qərbİncəlİk Dəyişikliyi: yubiley feyrəvəri və mövcudiyat məsələsi

4 iyul 2026-cı ildə Birləşmiş Ştatlar Amerikası özünün 250-ci yubileyini qeyd edir — yediyüzlük, Qərbİncəlİk Dəyişikliyi qərarının imzalanmasının yubileyi. Filadelfiyada, 250 il öncə İkinci Kontinental Kongresin bu sənədi qəbul etdiyi yerdə, xalq qələbəsi sözləri dinlənir. Vaşinqtonun Milli Aləyində «Amerikaya Səltənət» adlı böyük bir şousuz 850 min fəyərəvər atılır. Manhetten üzərində ilk dəfə Teyms-skvər adlı məşhur topu Təhlükəsizlik Günü üçün enir. Lakin bu cənubatlıq arxasında cəhənnəmli realitiyyə yatır: amerikan cəmiyyəti yubileyə böyük ayrılmışlıqla yanaşır, və 250-ci yubiley günündə dinlənən əsas sual bu ölkənin bir daha o qədər mövcud olub-olmayacağıdır.

Qərbİncəlİk Dəyişikliyi, dünya tarixinə dəyişiklik edən

4 iyul 1776-cı ildə Filadelfiyada on bir ingilis koloniyasından təmsilçilər Tomas Ceffersonun yazdığı sənədi təsdiqləyirlər. Onun içində bugün bizə məlumdur ki, müəyyən olan fikirlər elə dərslənməzdi, ancaq o dövrdə qətiyyətli bir tədbir idi: hamı yaradılmış bərabərdir və ömür, azadlıq və şənlik həqiqətlərində məhdud olmayan hüquqlara sahibdir. Qərbİncəlİk Dəyişikliyi bu hüquqları pozan hakimiyyəti dəyişdirmək və ya ləğv etmək haqqını təsdiqləyirdi. Almaniyanın prezidenti Frank-Valter Şтайnmayer tərəfindən tədbir edilmiş mərasimdə qeyd edilir ki, inqilabçılar tarixin dəyişdirəcək bir sənəd imzalamışdırlar.

Bu prinsiplər amerikan identitetinin temelidir. 250 il ərzində ölkə «daha mükəmməl Birlik» qurmağa çalışırdı, belə ki, Konstitusiyanın ön hissəsində deyilir. Lakin bu yol heç vaxt düz olmayıb: Qərbİncəlİk Dəyişikliyi ümumi bərabərliyi elan edirdi, ancaq onun ardınca gələn respublika əsrələr boyu quldarlığı, ayrı-seçkiliyi və ayrı-seçkiliyi ilə mübarizə apardı. Tarixçilərə görə, Konstitusiya özü də başqa bir başlanğıcın yarımçıq təmizlənmə tarixidir — hər bir dəyişiklik ilk sənədin tam olmayacağını təsdiqləmək olardı.

Qərbİncəlİk Dəyişikliyi yubileyi, bölünmüş

250-ci yubileyə qədər Amerika əsasən hazırlaşdı. 2016-cı ildə Konqres Qərbİncəlİk Dəyişikliyi yubileyi üçün Regional Komissiyə yaratdı. 2025-ci ilin yanvarında prezident Donald Tramp «Qərbİncəlİk Dəyişikliyi yubileyi» adlı qərar imzalamışdır. Təşkilatçıların fikrincə, bu, ölkə tarixinin ən böyük və ən təmin edilmiş yubiley mərasimidir.

Lakin mərasim hazırlığı siyasi müharibəyə çevrildi. Demokratlar prezidentin yubileyi siyasi spektakl kimi istifadə etdiyini və ABŞ tarixinin qızılı versiyasını yazmağa çalışdığını iddia edirlər. Republicanlar isə böyük bir mərasimin böyük bir günə xidmət edəcəyinə inanırlar. Nəticə — ən azı yeddi ştat «Böyük Amerikan Yarımeyramı» adlı mərasimin qərarını qəbul etməkdən imtina etmişdir, bu isə yubileyin parçalanması və siyasiyyəsinin nümayəndəsidir.

Mövcudiyat məsələsi: Qərbİncəlİk Dəyişikliyi yubileyindən sonra Amerika mövcud olacaq mı?

En çəngəl simptom — cəmiyyət tərzidir. Reuters və Ipsos tərəfindən 2026-cı ilin iyununda aparılmış bir sorğunun nəticələrinə görə, təxminən 38 faiz amerikançılar 250 il sonra ABŞ-nin bir bütövlük kimi mövcud olmayacağına inanır. Demokratlar arasında bu qərara gələnlər 40 faiz, republicanlar arasında 26 faizdir. Bu yalnız statistika deyil — ölkənin institutlarına və qarşısına qoyulan gələcəyə olan inamın ciddi krizisinin göstəricisidir.

Çin Daily nəşriyyatında yazılanlara görə, «юбileylər aynısı mərkəzdədir. Bugün ABŞ-nin önündəki təsvir, hər hansı bir Təhlükəsizlik Günü fəyərəvəri kimi daha qəribdir». Polarizasiya siyasi razılaşmaları politiki müharibəyə çevirdi, hakim müfəssislərin təyinatları çox vaxt partiyalara görə qəbul edilir, seçkilərin qanuniyyəti tez-tez şübhələnir. Konstitusiya qayda-qanunları, bir dəfə yazılmamış məhdudiyyətlərə dayanır, daha çox hüquqi formalitetlərə tabe olur.

Korncel Universitetindən tədqiqatçılar bu günü amerikan demokratiyasının «xüsusilə çətin» bir vəziyyət kimi qeyd edirlər, sosial, siyasi və iqtisadi təzyiqlərin qarışığı ilə. Human Rights Watch 2026-cı ilin hesabatında Trampinin idarəetinin «qanun üstünlüyü, sərbəst fikir, səslənmə haqqı və qeydli nəzarət, məsuliyyət və şəffəfiyyət mexanizmlərinin əsaslı şəkildə pozulması və ya təhlükə altına düşməsi»ni qeyd edir.

Keçmişin müəllifi, keçmişin müəllifidir

Yubiley mübahisələrinin mərkəzində tarixin təhlili müharibəsi gedir. Trampın administrasiyası yalnız 250 illiyi qeyd edir, ancaq rəsmi narativi qorur, bu narativdə atalar-anaatələrin ənənəvi məşhur, konstitusiya qayda-qanunları və milli şüurun böyük xidməti vurulur. Çin Daily nəşriyyatında yazılanlara görə, «kim 1776-cı ildən təsdiqlənmişdir, o da 2026-cı ildən təsdiqlənmişdir». Lakin bu rəsmi narativ artan şübhə ilə qarşılaşır: çoxlu sayda amerikançılar daha çox çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda çoxlu sayda ç
© elib.ge

Permanent link to this publication: