Qərbdə və Şərqdə yazın başlanma vaxtı: klimatologiya, fenologiya və mədəni kodlar

Giriş: çoxsaylı yazlar

“Yazın başlanması” anlayışı çoxmənalıdır və seçilmiş kriteriyadan asılıdır: təqvim, astronomiya, iqlim və ya fenologiya. Qərb (Avropa mədəniyyəti, Şimali Amerika) və Şərq (geniş mənada — Şərqi Asiya, xüsusilə Çin, Yaponiya, Koreya) arasında vaxt fərqləri bir sıra amillərlə bağlıdır: coğrafi mövqe, atmosfer dövranı, mədəni-tarixi ənənələr və təbii dövrlərin fərqli qavranılması sistemləri.

Təqvim və astronomik çərçivələr: ümumi və fərqli

Astronomik yaz (günəş bərabərliyi): Bu ən obyektiv, lakin real hava şəraiti ilə ən az bağlı göstəricidir. Yaz bərabərliyi, günün gecə ilə bərabər olduğu vaxt, 20-21 mart tarixlərinə təsadüf edir və həm Qərb, həm də Şərq (xüsusilə Yaponiyada) ənənəsində yazın başlanğıcı kimi qəbul edilir. Lakin bu, başlanğıc nöqtəsidir, təbiətin vəziyyətinin təsviri deyil.

Təqvim yazı: Qərbdə (Qreqorian təqvimi) yaz mart, aprel və may aylarıdır. Şərqdə, xüsusilə Çində, ay təqviminin təsiri qalmaqdadır; burada yaz qış gün durğunluğundan sonra ikinci yeni ayla başlayan üç aydan ibarətdir (adətən yanvarın sonu-fevral). Buna görə Çin Yeni ili (Yaz Bayramı) əslində erkən yaz ümididir və 21 yanvarla 20 fevral arasında ola bilər.

Nümunə: 2023-cü ildə Çin Yeni ili 22 yanvarda başladı ki, bu, təqvim baxımından Çinin əksər bölgələri üçün hələ dərin qışdır. Lakin bayram günəşin yaz tərəfə dönməsini simvollaşdırır ki, bu da fenoloji gözləntini, real vəziyyəti deyil, əks etdirir.

İqlim yazı: atmosfer dövranının rolu

Burada Qərb və Şərq arasındakı fərqlər iqlim formalaşdıran proseslərin fərqli konfiqurasiyasına görə ən əhəmiyyətlidir.

Qərbi Avropa və Atlantik təsiri: Burada yaz daha yumşaq, rütubətli və tez-tez təqvim vaxtlarından gecikmiş olur. Səbəb — isti Şimali Atlantik cərəyanının (Qolfstrim) və Atlantikdən gələn tez-tez siklonların təsiridir. Qış martın ortalarına qədər davam edə bilər, aprel ayında kəskin yaz donları adi haldır. İqlim yazının başlanğıcı kimi gündəlik orta temperaturun +5°C-ni davamlı keçməsi qəbul edilir. Londonda və Parisdə bu adətən martın ortalarından sonlarına doğru baş verir. Şərqi Avropada (Polşa, Baltikyanı ölkələr) yaz 1-2 həftə gec başlayır.

Şərqi Asiya və musson iqlimi: Burada yaz daha kontrastlı, küləkli və sürətlidir. Soyuq, quru qış musson dövranından (materikdən küləklər) sonra yay mussonuna (okeandan) keçid baş verir. Bu keçid, xüsusilə Çinin qitə hissəsində (Pekin) kəskin isinmələrə və məşhur yaz toz fırtınalarına (sarı qum) səbəb ola bilər ki, bu da Takla-Makan və Qobi səhralarından gətirilir. Pekində +5°C-nin davamlı keçidi martın sonu-aprel əvvəllərində baş verir, yəni Avropaya oxşar və ya bir az gecikmiş vaxtda. Lakin cənub-şərqdə (Şanxay, Tayvan) yaz çox daha erkən — fevralda başlayır.

Maraqlı fakt: Yaponiyada yazın (və digər mövsümlərin) rəsmi meteoroloji elanına “kişö” deyilir. Meteoroloji agentlik müəyyən nöqtələrdə gündəlik orta temperaturun əsas dəyərləri davamlı keçdiyi vaxtı müəyyən edir. Bu hadisə KİV-də geniş işıqlandırılır və Yapon mədəniyyətinin təbii dövrlərlə dərin əlaqəsini vurğulayır.

Fenoloji yaz: təbiətin işarələri əsas göstərici kimi

Fenologiya — canlı təbiətdə mövsümi hadisələr elmi — ən parlaq fərqləri verir.

Qərbi Avropa: erkən çiçəklər və quşların miqrasiyası. Yazın klassik əlamətləri: fevral-martda qar çiçəklərinin (qalanthusların) çiçəklənməsi, martda krokusların, aprel ayında maqnoliya və sakuranın (Qərbi Avropada mədəni bitkilər kimi əkilib) açması. Köçəri quşların (qartal, qartal) qayıdışı əsas simvoldur. Bu hadisələr Avropa folkloru və ədəbiyyatında dərin köklərə malikdir.

Şərqi Asiya (Yaponiya, Koreya): sakura kultu. Burada fenoloji yaz milli kult səviyyəsində ritualizə olunub. “Hanami” — çiçək açan sakuraya tamaşa — yazın əsas hadisəsidir. Çiçəklənmə martın sonunda cənubdakı Kyuşu adasında başlayır və “dalğa” ilə şimala doğru hərəkət edir, mayın əvvəlində Hokkaydoya çatır. Sakura çiçəklənmə qrafiki (sakura zensen) meteoroloqlar tərəfindən izlənilir və ölkənin turizm və mədəni planlarının əsasını təşkil edir. Digər işarələr: ərik çiçəklənməsi (“ume”) — daha erkən xəbərçi, və çay kollarında yaşıllaşmanın başlanğıcı, ilk və ən qiymətli məhsulun yığılmasına işarədir.

Mədəni kod nümunəsi: Çində əsas fenoloji hadisələrdən biri “Çinmin” (Təmiz işıq bayramı) sayılır — əcdadların xatirə günü, 4-5 aprelə təsadüf edir. Bu vaxta təbiət canlanır, hər şey yaşıl olur və insanlar küçələrə çıxır, bu da yaz yenilənməsində həyat və ölümün, keçmiş və indinin birliyini simvollaşdırır. Bu, təqvim rituallarının fenoloji dövrə sıx bağlılığının nümunəsidir.

Subyektiv qavrayış və mədəni hekayələr

Qərb: Yaz — dirçəliş, ümid, işığın qaranlıq üzərində qələbəsidir (pasxa simvolikası). O, tez-tez fərdi duyğularla bağlıdır (“hisslərin yazı” romantik poeziyada). Yazın meteoroloji qeyri-müəyyənliyi “Aprel bəzən gülür, bəzən ağlayır” kimi atalar sözlərində əks olunur.

Şərq (xüsusilə Çin və Yaponiya): Yaz — qısamüddətli, keçici və təbii solma və çiçəklənmə dövrüdür. Sakura çiçəklənməsi gözəldir, çünki yalnız bir neçə gün davam edir. Bu, Yaponiyada mono no avare (şeylərin kədərli cazibəsi) fəlsəfəsidir. Yaz başlanğıc deyil, yin və yanın sonsuz dövranında bir halqadır, təbiətlə harmoniyada yeni işlərin planlaşdırılması və başlanması üçün vaxtdır.

Müasir dəyişikliklər: qlobal istiləşmənin təsiri

İqlim dəyişiklikləri ənənəvi sərhədləri silir. Fenoloji yaz hadisələri həm Qərbdə, həm də Şərqdə xeyli erkən başlayır.

Avropada qar çiçəkləri 50 il əvvəlkindən 2-3 həftə əvvəl açır.

Yaponiya Kiotoda sakura çiçəklənmə tarixi son yüz ildə 1-1,5 həftə irəliləyib, bu yaxşı sənədləşdirilib və iqlim dəyişikliyinin ən aydın sübutlarından biridir. Dünyanın ən qədim fenoloji qeydləri göstərir ki, XX-XXI əsrlərdə yaz Şimal yarımkürəsinin mülayim zolağının müxtəlif yerlərində demək olar ki, sinxron olaraq başlayır, bu da qlobal tendensiyanın nəticəsidir.

Nəticə: yaz mədəniyyətlər və iqlimlər dialoqu kimi

Qərb və Şərqdə yazın başlanma vaxtı təbii hadisənin müxtəlif ölçülməsi və qavranılması üsullarının hekayəsidir. Qərbdə vurğu tez-tez təqvim hesabına və qışla mübarizəyə qoyulursa, Şərqdə (xüsusilə Yaponiyada) təbiətin keçid anının dəqiq qeydinə və onun keçiciliyinin fəlsəfi qavranmasına yönəlib.

İqlim fərqlərinə baxmayaraq (yumşaq Atlantik yazı ilə kontrastlı musson yazı) və mədəni simvollara (krokus və sakura), qlobal istiləşmə yeni, narahatlıq doğuran ümumiliyi yaradır: mövsümlərin ümumi irəliləməsi. Bu gün yaz vaxtlarının müqayisəsi yalnız mədəniyyətşünaslıq məşqi deyil, həm də vahid planetar sistemin antropogen təsirlərə necə reaksiya verdiyini görmək üsuludur. Bu mənada, Parisdə ilk yarpaqların açdığı və ya Kiotoda sakuranın çiçəkləndiyi vaxtı izləməklə biz eyni qlobal prosesə iki fərqli pəncərə görürük ki, bu da “Qərb” və “Şərq” anlayışlarını mövsümi ritmlər kontekstində getdikcə daha şərti edir.

Permanent link to this publication: