Roma qanunu — bu yalnız qədim mədəniyyətin qanun kodu deyil. Bu, Avropa, Latin Amerikası, Rusiya və çox sayıda digər ölkədə işləyən kontinental (romano-qerman) hüquqi sistemaları qurulmasının temelidir. Hətta anglisaxon sisteması (common law) onun qaydasızlığını da nəzərə alıb. «Qəsdətsizlikdə məsuliyyət», «mülkiyyət mükəlləf idi» kimi ifadələr və məşhur «ex injuria jus non oritur» prinsipi də yalnız Roma hüquqşünaslarından gəlib.

Roma qanununun xüsusiyyəti onun tarixdə ilk dəfə hüququ din və mərziyyətdən ayrılmış, onu formal və lojik cəhətdən qurğulu sistemə çevirməsidir. Roma tərəfindən yaradılan hüquqi quruluşlar öz imperiyalarının dağılmasına baxmayaraq ümumiyyətlə qalmış və yeni dövr hüququnun temelini təşkil etmişdir.

1. Roma qanununun periodizasiyası

Roma qanununun inkişafı bir min ildən artıq (VIII əsr öncəsi – VI əsr) davam edib. Bir neçə mühüm dövr ayrılır.

Arxaik dövr (753–367 il öncəsi)

Bu dövrün qanunu «Quiritium» adlanır. Bu qanun qətiyyən formal idi, mənəvi xarakter daşıyırdı və yalnız Roma vətəndaşları (Quiritium) üçün mövcud idi. Əsas mənbələr ataların adətləri (mores maiorum) və XII tabelalar qanunu (451–450 il öncəsi) idi — Roma qanununun ilk yazılı qeydiyyatı, bu qanunun patriks klanlarının yarımdaşlarını nəzarət altına almaq məqsədilə qəbul edilmişdir. Bu qanunlar mis daşlara həkk edilmişdir və Romaın əsas meydanında — forume — yerləşdirilmişdir.

Klassik dövr (367 il öncəsi – 235 il)

Bu, Roma hüquqşünaslığının inkişafının zirvəsidir. Bu dövrə qədər Petelii qanunu (326 il öncəsi) aid edilir, bu qanun Roma vətəndaşlarına olan borc xidmətini ləğv edirdi. Bu dövr ərzində bizim dövrümüzə qədər istifadə olunan əsas institutlar quruldu: müqavilə hüququ, mülkiyyət, torpaq keçiriciliyi, dəliqətdən doğan mükəlləfiyyətlər (hüquqi qətəl). Rəqs və hüquqşünaslıq ən yüksək əsərlərə çevrildi. Bu dövrün ən məşhur hüquqşünasları — Qay, Papinian, Pavel, Ulpiyan, Modestin. Onların işləri daha sonra məşhur kodifikasiya əsası olmuşdur.

Postklassik dövr (235–476 il)

Qırıntı və dominita (məxsus monarxiya) dövrü. Qanun daha çox qətiyyətli, formalizmdən asanlaşmağa doğru getdi. İmperator konstitusiyaları (qərarlar) qanunun əsas mənbəyidir. Bu mərhələdə ilk rəsmi imperator qanunları toplusu — Qreqoriyanın Kodeksi (281 il) və Hermogenianın Kodeksi (295 il) yaradıldı.

İustinian dövrü (527–565 il)

Visantiya imperatoru Yustinian Qəddarın böyük cəhdinin nəticəsində bütöv Roma qanununun toplanması və kodifikasiyası edildi. Nəticədə, məşhur Corpus Juris Civilis («Gərçək hüququn toplusu») yaranmışdır, bu toplusu, bütöv son Roma dövlətinə tədris və qanun olmuşdur. Bu toplusu Orta əsrlərdə Boloqnada «açılmış» və Avropada Roma qanununun qəbul edilməsinin əsası olmuşdur.

Corpus Juris Civilis dörd hissədən ibarətdir:

• Yustinianın Təhsili — başlanğıc hüquq məktəbi (müəllimlərə məcburi).
• Digestlər (ya da Pandektlar) — ən böyük hissə; klassik Roma hüquqşünaslarının əsərlərindən çıxarılmış hissələr, 50 kitaba bölünmüşdür.
• Yustinianın Kodeksi — imperator qanun-konstitusiyalarının toplusu.
• Novellalar — 534 ildən sonra Yustinianın özü tərəfindən çıxarılmış yeni qanunlar.

2. Roma qanununun dünyaya verdiyi: mühüm mənalər

Hüququ qərbə və şəxsi hüququ ayrılması (jus publicum et jus privatum)

Roma tərəfindən ilk dəfə hüququ qərbə və şəxsi hüququ ayrılmış: qərb hüququ Roma dövlətinin və onun institutlarının mövqeyinə aid idi, şəxsi hüququ isə müəllimlər arasında (ətraf mülkiyyət, mülkiyyət, müqavilələr) idarə olunur. Bu ayırma hələ də hər bir hüquqi sistemasında qalmışdır.

İsk və sisteminə (actio)

Roma qanunu, hüquqşünaslıqda deyil, «hüquq sistemində» deyil: hüququ yox, qorunma da yoxdur. Məşhur prinsip «ubi remedium, ibi jus» (qorunma yeri, hüquq yeri). Yeni həyat vəziyyətinin yaranması yeni isk yaratmağı tələb edirdi. Sonra bu «müqavilədən doğan isk» (actio ex stipulatu) və «dəliqətdən doğan isk» (actio ex delicto) kimi formalaşdı.

Mülkiyyət hüququ (dominium)

Roma tərəfindən tam və absolyut mülkiyyət hüququ yaradılmışdır — «kim sahibdir, o işləyir». Bu mənada mülkiyyət hüququndan qaynaqlanan hüquqlar — sahiblik (possessio), saxlama (detentio) və xidmətlər (çoxalmağın hüquqları, misal olaraq, qonşu torpağında keçid hüququ) ayrılmışdır.

Müqavilə hüququ

Roma tərəfindən dörd növ müqavilə ayrılmışdır: səslənən (sözlü, misal olaraq, stipsulyasiya — xəttədən), yazılı (məktub), həqiqi (müqavilə məmurlığına gələn vaxt müqavilə qüvvəyə girən: məzmun, icarə, qarz) və konsensusual (tərəflərin sadə qəbulu əsasında: satış, icarə, vəkəllik).

Şəxsin hüquqi statusu

Roma qanunu insanın üç statusunu təmin edir: azadlıq statusu (ingenu — azad doğulan, libertini — azad edilənlər, servi — əsirlər); vətəndaşlıq statusu (civis, latini, peregrini — müstəqil xalqlar) və ailə statusu (pater familias — ailənin başçısı, bütün ailə üzvlərinə hakim olan).

3. Roma qanununun Avropada qəbul edilməsi

Roma qanununun 476-cı ildə Qərb Roma imperiyasının dağılmasından sonra formalaşdı. Lakin o, yerli ətraf mədəniyyət və kilsə qanunlarında «qızıl qalmışdır». Qələbədən sonra XI əsrin sonunda Boloqnada qələbə gəldi. İrneriy (hüquqşünas, «hüququn fənni» adlandırılır) Yustinianın Digeystlərindən dərs oxumağa başladı, bu da Boloqna universitetinin yaradılmasına səbəb oldu — Avropada ən qədim universitet.

Roma qanununun marağı çox böyük idi, çünki o, yeni iqtisadi realitetlərə — ticarət, kreditçilik, vəkəlliklərə — hazırlıq olunmuş, feodal dağılmışlıqda həll olunamadı. Roma qanununun qəbul edilməsi Avropada XII–XVIII əsrlərdə baş verdi və kontinental hüquqi prinsiplərin yaradılmasına gətirdi.

Roma hüquq mədəniyyətinin qərbə qaynaqları olmuş fransız, alman, şveysar, italyan və digər ölkələrin qanun kodlarıdır. Rusiyaın dərviş qanunu da alman pandektilikdən güclü təsir görmüşdür.

Permanent link to this publication: