Вячаслаў Іванов ағымы дионисийскай мистэрийні сакронасмыслы: ад оргазму да преображэння

Уступ: Дыёніс як ключ да рэлігійнага свядомасці

Для Вячаслава Іванавіча Іванаўскага (1866-1949), паэта-сімваліста, філолага-класіка і глыбокага мисліцеля, дыёнісійскі культ быў не толькі архаічным грэчаскім рытуалам, але і фундаментальным рэлігійна-філосафскім фэноменам, раскрываючым найглыбейшыя таяны чалавечага духу і яго сувязь з касмасам. У сваіх працах («Элінская рэлігія страдаючага бoga», «Дыёніс і прадыёнісійства», «Старыняшчына» і інш.) Іванов прапанаваў цалкамую і арыгінальную інтэрпрэтацыю дыёнісійства як шляху экstatическага пераўзыходжання індывідуальнасці і слияня з жыццёвай сціхіяй, маючага прыямое адносіна да праблем сучаснасці.

Дыёнісійства як рэлігія «страдаючага бoga»

Іванов, абасновваючыся на найноўшых для яго часу філалагічных і археалагічных даследаваннях (творы Ф. Ніцше, Э. Рода, Дж. Фрэзера), вылучыў ядро дыёнісійскага міфа:

Загарей-Дыёніс: Бог, двойчы нараджаны (ад Зевса і смерцільнай Семелы, а потым з бедра Зевса), бог, які памірае (разарваны тітанамі) і вяртаецца. Гэта робіць яго «страдаючым богам», богам жэртвы.

Тітанічнае пачатак: У міфах тітаны, разарваныя маленчыка-Дыёніса, — сімвалы разрозненага, індывідуалізаванага, «тітанічнага» стану свету і чалавека. Паглынуўшы часткі бoga, тітаны ўнеслі ў чалавечую прыроду («тітанічную») божыя іскры — але і абароду, «тітанічную преступнасць».

Смысёл мітый: Мэтай оргіастічных рытуалаў (мистый) — не толькі неіхтое апіяненне, але сімвалічнае паўтор судзьбы бoga: экstatическае «разарванне» індывідуальнага «я» (тітанічнай абалонкі) для вызвалення і вяртання ў сябе дыёнісійскай божай сціхіі, часткі разарванага Загрэя.

Такім чынам, дыёнісійскія мистый, па Іванаўскаму, былі тэургічным дзеяньнем, накіраваным на пераўзыходжанне чалавечай разрозненасці і прычастнасць да вечнага цыклу смерці і вяртання жыцця касмасу.

Інтарэсны факт: Іванаў праводзіў глыбокую паралель паміж дыёнісійскім міфам і хрысціянскай тэалогіяй. Дыёніс-Загрей, разарваны і вяртаючыся, — гэта язычны «праабраз» страдаючага і вяртаючагася Хрыста. Аднак, як падкрэсліваў Іванаў, у дыёнісійстве акцэнт робіцца на стыхійным, прыродным пераўзыходжанні смерці (цыкл прыроды), калі як у хрысціянстве — на гістарычным і асабістым вызваленні. Гэта розніна ён называў «рэлігіяй маці-зямлі» і «рэлігіяй сына-неба».

Структура мистыйскага вопыту: ад «старонняшчыны» да экstatу

Іванаў деталяна рэканструяваў псіхалогію миста (пашчадзенага):

«Старонняшчына» (deima palaion): Пачатковая кропка — адчуванне святочнага трэпету і страху перад таяной смерці і нараджання, перад магутнасцю хтонічных (падземных) сіл. Гэта не бытавы страх, але метафізічны страх, чыстачы душу.

«Воодушаўленне» (энтусіасмос) і «ісціпіе» (мания): Рытуальныя дзеянні (неіхтое танцаванне, бег у гарах — оребасія), музыка (флейты, тимпаны), ўжыванне віна вяліка да стану экstatу — фактычна «выходу з сябе». Індывідуальнае свядомасць рашалацца ў калектыўным «мы» вакханак (менад) і вакхантов.

Спазм і разарванне (спарагмос): Кульмінацыя — сімвалічнае (а ў глыбокай архаіцы, магчыма, і рэальнае) разарванне жэртвяннага жывёлы, воплёскаючага самога бoga. Удзельнік, смакуючы яго мяса (омофагія), праводзіў сакральнае прычастнасць божай жыцці, становячыся «вакхам» (воплёскаючым Дыёніса).

Вяртанне і радасць: За смерцю следавалася адчуванне вяртання, вечнай жыцця, нецярэбнай жыццёвай сілы (zoe). Гэта выяўлялася ў радасных крыках «Эвое!» і адчуванні ўсёагульнай любві і аднасці.

Прэцэдэнт: Іванаў бачыў у вядомых Вялікіх Дыёнісіях Атэн не толькі тэатральныя спаборніцтвы, але агульнагарадскія мистый. Трагедыя, нараджаная з дифірамба Дыёнісу, была для яго формай сублиміраванага, очышчанага катарабісам жыцця таго ж мистыйскай драмы: смерці і страдання героя (тітанічнага пачатку) і наступнага очышчэння і прымірэння.

Актуальнасць дыёнісійства для сучаснасці: крызіс індывідуалізму

Іванаў, мисліцель Срэбранага веку, актыўна перажываў крызіс «адзінакавага свядомасці» і распад цэласнасці культуры, знойдваў у дыёнісійстве супрацьладдзе ад крайняга індывідуалізму і расудачнасці.

Дыёнісійства супраць Аполонізму: Развіваючы ідэю Ніцше, Іванаў бачыў у апалонічным пачатку (парадак, форма, індывідуацыя) і дыёнісійскім (сціхія, экstat, слияне) дзве вечныя сілы культуры, патрабуючыя сінтэзу. Сучаснасць, па яго меркаванню, страждала ад гіпертрофіі апалонізму, дасягнутага да халоднага рацыяналізму. Дыёнісійства памінала аб хтонічных каранях, аб неабходнасці калектыўнага, абсалютнага вопыту.

Ідэя «саборнасці»: Дыёнісійская абшчына (тиас) была для Іванаўскага язычным праабразам хрысціянскай саборнасці — свабоднага аднасці асоб у любві і агульнай духоўнай мэтай. Пераўзыходжанне індывідуалізму праз экstatічнае слияне ён разглядаў як архаічную прадпасылку для вышэйшага, свядомага аднасці ў Богу.

«Аналітычны» і «рэалістычны» сімвалізм: У сваёй эстэтыцы Іванаў супрацьпастаўляў «суб'ектыўны» сімвалізм, уводзіцца ў свет марных, — «рэалістычнаму» сімвалізму, які, падобна дыёнісійскай мистыі, мусіў прарывацца да рэальнасці вышэйшых сущнасцей, да «міфу» як калектыўнага рэлігійнага творчасці.

Заключэнне:

Для Вячаслава Іванаўскага сакронасмыс дыёнісійскіх мистый заключаецца ў глыбінным рэлігійным інстинкце чалавецтва, што праз жэртву, экstat і страданне прабывае трагічны разрыв паміж:

Індывідам і роду (сярэднім у оргіастычным хоре).

Чалавекам і прыродай (едынства з жывотным і раслінным жыццём).

Смерцю і бессмерціем (через прычастнасць да паміраючага і вяртаючагася бoga).

Дыёнісійства было для яго не гістарычным кур'ёзам, але вечным архетыпам, паказваючы шлях ад «тітанічнага» стану разрозненага чалавецтва да «дыёнісійскага» стану пераўзыходжанага, абсалютнага аднасці. У гэтым кантэкście яго даследаванні аб старажытным кульце былі напружанымі разmysленнямі аб шляхах выхаду з духоўнага крызісу сучаснай цывілізацыі, шукаючай страчаную цэласнасць і паданую рэлігійны вопыту за межамі сухога рацыяналізму. Дыёніс Іванаўскага — гэта бог, вядучы праз «старонняшчыну» і экstatічную смерць індывідуальнасці да ўсесветнай радасці і вечнай жыцці.

Permanent link to this publication: