Somali fenomeni dünya tarixi və modernlikdə

Somali unikal tarixi, coğrafiya və sosial siyasi fenomen təşkil edir, onun dünya tarixindəki rolu çox vaxt az qiymətləndirilir. Üzünlüklü krizislərlə əlaqələndirilən ölkə, Afrika Burnunun ötesinə gedən miras və potensiala sahibdir. Bu fenomeni beş əsas cəhətdən nəzərdən keçirə bilərik: coğrafi determinizmi, kolonial öncəsi hökumət, kolonial bölüşdürülmə trajediyası, postkolonial dövlətin çöküşü və cəmiyyətin qələbəliyyatlılığı.

1. Coğrafiya olaraq qədər: Dünyalar arasındakı köprü

Somali strategik "köşə" adlandırılabilecək bir ərazini tutur. Onun sahilləri Aden qərb hövzəsi və Hind okeanının suqlarına çıxır. Bin illiklər ərzində bu regionun beynəlxalq ticarət mərkəzi olmasına səbəb olub. Onun limanlarından qədim Misir, Yunanistan, Roma və Punt civilizasiyaları arasında ticarət aparılırdı. Daha sonra isə ərəb dünyası, Fars, Hindistan və Çin arasında ticarət başlanmışdır.

İlginli fakt: Rим dövründə somali regionu "Xəzər torpaqları" adlandırılırdı. Buradan xəzər və mirrə gətirilirdi. Bu məhsullar qızıl qiymətində idi və Səmərən, Orta Şərqi və Cənubi Avropada dini mərasimlərin əsas atributları idi. Pliniy Qədimi bu "somali" ticarət şəhərlərindən bəhs edir.

2. İmperiyalar və sülətlər: Kolonial öncəsi hökumət

Avropalılar gəlməzdən əvvəl regionun mərkəzi yerlərində inkişaf etmiş dövlətlər mövcud idi. Orta əsrlərdə burada Ağad, Ağuran, Varssangali və digər bir çox sülətlər mövcud idi. Onlar karavan yollarını nəzarət edirdilər, öz pulunu çəkirdilər, uzaq ölkələrlə diplomatik münasibətlər qururdular və yerli ənənəvi qanun (Xeer) və şəriət əsasında qurulmuş inkişaf etmiş hüquqi sistemə sahib idilər.

Örnek: Ağad süləti XV-XVI əsrlərdə imam Ahmet ibn İbraxim əl-Gazi ("Qələbəçi") rəhbərliyində xristian Efiopiya imperiyası ilə uğurlu müharibələr aparmışdır. Bu müharibə regionun siyasi xəritəsini dəyişdirmişdir. Bu müharibə Portuqaliya və Osmanlı imperiyasının diqqətini çəkmişdir və bu dövrdəki global siyasetin bir hissəsi olmuşdur.

3. Bölmə trajediyası: Kolonial "çərçivə"

Somalinin əsl trajediyası XIX əsrin sonunda "Afrika uğrunda müharibə" ilə başlamışdır. Tək bir etnik və mədəni sahə olan somali xalqının ərazisi beş müxtəlif ölkə arasında təqdim edilmişdir:

Britaniya Somaliləndi (şimal)

İtaliya Somalisi (cənub)

Fransız Somalisi (Cibuti sahilinin qərb hissəsi)

Efiopiya imperiyası (Oqadən)

Britaniya Cənub-Qərb Afrikası (Kenya)

Bu bölmə, yerli cəmiyyətin realiliyini nəzərdən keçirməmişdir. "Somali məsələsi" adlandırılan bu bölmə, XX əsrin somali milliyetçiliyinin əsas fikri olmuşdur və bir çox böyük qarşıdurma səbəbi olmuşdur (məsələn, 1977-1978-ci illərdəki Oqadən müharibəsi).

4. Çöküş paradoksu: Nəsənəsən dövlət niyə çökmüşdür?

İstiqlaliyə çıxarılan və 1960-cı ildə yaradılan birləşmiş Somali Respublikası (əvvəlki britaniya və italyan koloniyalarının birləşməsi nəticəsində) böyük ümüdlər doğurmuşdur. Lakin ölkənin 1991-ci ildə çöküşü politologiyada məşhur bir misal olmuşdur. Onun səbəbləri çox qatlıqlıdır:

Kolonial qalma qalıqları: İnsan yaradılmış sərhədlər və zəif institutlar.

Qarşılıqlı müharibə: Ölkə ABŞ və SSR-nin rəqabətinin mərkəzi olmuşdur. Ölkə silah və qüvvəli hökumət üsullarını öyrənmişdir.

Siad Barre diktatorluğu (1969-1991): "Elmi sosializmin" qurulması məqsədi ilə klana tabe olmağa çalışmaqla hiperentralizasiya, repressiya, korupsiya və nəticədə onun devrilmişdən sonra qələbəli qlanlı müharibəyə gətirib çıxarılmışdır.

Qlan sistem (kjal): Mərkəzi hakimiyyətin zəifliyi şəraitində qlan soliddarlığı (erkek qərbə tabe olan ənənəvi qohumluq) yeganə qələbə və sosial təminat mekanizması olmuşdur. Ancaq həm də qarşıdurma və qarşıdurmanın əsas mənbəyi olmuşdur.

Unikal fakt: 1970-ci illərdə Somali SSR-nin yardımı ilə Afrikada ən qüvvətli ordulardan biri olmuşdur. 1974-cü ildə isə Ləziz ölkələr İttifaqına qoşulmuşdur və Afrika sahilindən cənubda qərarlaşan yeganə prinsipən аrab dilində olan ölkə olmuşdur.

5. Qələbə fenomeni: Dövlət yoxdur, cəmiyyət var

Somali fenomeninin ən çarpıcı cəhəti, funksiyalı mərkəzi hökumətin olmaması şəraitində on illiklər boyu qalmaq və adaptasiya qabiliyyətidir (1991-2012). Alternativ sistemlər formalaşmışdır:

İqtisadiyyat: Private initsiativən çiçəklənmişdir. Somali işadətləri Afrikada ən effektiv telekomunikasiya və pul köçürücü sistemlərdən biri olan hawalayı yaratmışlar. Hargeysa (təsdiq edilməmiş Somaliləndin paytaxtı) öz özünü təşkilatlanması və nisbətən qələbəli qələbənin nümunəsidir.

Hüquq: Dövlət mahkamlarının yerinə qədim köyən qəbilə qərargahları gəlib çıxıb. Onlar Xeeri istifadə edərək 80-90% yerli qarşıdurmaları həll edirlər.

Təhsil və tibb: Onları diaspora, private investitorlar və beynəlxalq NPO-lar dəstəkləyir.

Somali modern dünyada: Təhlükələr və imkanlar

Bu gün Somali hələ də zəif federal hökumət, regional idarələr, təsdiq edilməmiş ölkələr (Somalilənd), radikal qruplaşmalar (Aş-Şabab), beynəlxalq qüvvələr və güclü diaspora arasında çətin əlaqələrin mərkəzində qalır. Ölkə XXI əsrin pиратlığı simvolu olmuşdur (2008-2012-ci illərdə zirvəyə çatmışdır), ancaq bu, xüsusilə xarici qərb gəmilərinin onların sahillərində qanunsuz balıqçılıq və zərərli atıqların atılması kimi hərəkətlərin reaksiyası olmuşdur.

Məqalənin nəticəsi: Somalinin fenomeni yalnız dövlətin dağılması tarixi deyil. Bu, coğrafi mövqeyin tarixi formalaşdırması, xarici müdaxilələrin içki balansını pozması və arxaik sosial strukturların dağılma və qalma mekanizmləri kimi funksiyalarını nümayiş etdirən çox qatlıqlı bir misaldır. Bu, dövlətliyi keçirmiş cəmiyyətin, global ticarət yolları və siyasi maraqların kəsişməsində qalmaqda çəkinən çox qələbəli qabiliyyətini nümayiş etdirən bir tarixdir. Somalinin qarşısına qoyulan gələcək, həmçinin qlan logikası, islam identiteti, diasporanın qaynaqları və yeni, həqiqi müstəqil dövlət forması axtarışları arasında çətin bir balans olacaq.

Permanent link to this publication: