Britaniya imperiyasının dağılması, insanlığın tarihindeki ən böyük imperiyası, xarici və iç faktorların qarışığı nəticəsidir, yeganə hadisənin nəticəsi deyil. Bu proses, XX əsrin böyük hissəsində uzanmışdır və hərbi, iqtisadi faktorların və ideoloji dəyişmələrin birliyinin, hətta ən güclü dövlətin də transformasiyasına səbəb ola biləcəyini göstərir. «Hər vaxt gün batmır» adlanan imperiya, millətlər cəmiyyətinə yer tutmuşdur — suveren dövlətlərin ərizəli birləşməsi.

İki dünya müharibəsindən sonra iqtisadi zəifləmə

XX əsrin birinci yarısında baş vermiş iki dünya müharibəsi imperiyanın iqtisadi əsaslarına qəti zərbə endirmişdir. İki müharibəni qələbə çıxan Britaniya, mənfi balansda qalmışdır. Hərbi müharibəni aparmaq üçün xərclənmə, ABŞ-yə olan böyük borclar və birlikdən olanların qarşısında qoyulmuş olan hərbi maliyyə məsələləri, britaniya qazanını tükətmişdir. Koloniyaları saxlamaq üçün lazım olan dünya miqyaslı hərbi infrastrukturun saxlanması, artıq qəbul edilən bir lüks olmuşdur. 1945-ci ildən sonra London, metropoliyanın qaytarılması üçün lazım olan sərmayələri və qərb koloniyalarının qiymətli saxlanması arasında seçim etməli olmuşdur. İqtisadi praqmatizmin tələbləri, birinci seçimə yönəldilmişdir.

Koloniyalarda millətçilik hərəkatlarının qalxması

Metropoliyanın zəifləməsi ilə birlikdə koloniyalarda qüvvətli anti-kolonial hərəkat da artırmışdır. Müharibə, «bəyaz insanın» qələbəsizliyinin mifini dağıtmışdır, və ittifaq yoldaşlarının elan etdiyi, xalqların öz müstəqilliyinə haqlı olduğunu kimi prinsiplər, yerli elitələrə ideoloji silah vermişdir. Hindistanda Məhətma Qandi, Qanada Kvame Nkrumah və Keniyada Como Kenyatta kimi şəxslər, massiv qəzetətənət kampaniyaları və silahlı mübarizəni rəhbərlik etmişlər. Britaniya, natsizmin və fashizmin mübarizəsində azadlıq qoruyucusu kimi təqdim edilmişdir, lakin öz koloniyalarında qəzəbləyici rol oynamışdır, bu da onun moral autoritetini və imperiyanı qorumaq üçün qüvvə ilə qorumaq istəyini zəiflətmişdir.

1945-ci ildən sonra dünya coğrafiyasının dəyişməsi

1945-ci ildən sonra dünya, ABŞ və SSR kimi iki yeni superdövlətin hakimiyyətində olan biqupolar sistemə çevrilmişdir. İki dövlət də, fərqli səbəblərə görə, kolonializmin ideyasına ideoloji müqavimət göstərmişlər. ABŞ, özü də bir koloniya olan, Avropa imperiyalarının dağılmasında təcəssüm əldə etmək üçün imkan görmüşdür. SSR isə, imperializmlə mübarizə aparmaq üçün millətçilik hərəkatlarını dəstəkləmişdir. Həmçinin, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması, yeni dövlətlərin kolonial siyasətini qəbul etmək üçün beynəlxalq tribuna olmuşdur. Britaniya artıq dünya arenasında birliyin hakimiyyətində çalışa bilməmişdir.

İçindən çıxan ideoloji krizis və imperiya missiyasının itirilması

Britaniya cəmiyyətində imperiya haqqında nəzərədən根本 dəyişmə baş vermişdir. İki dünya müharibəsinin qəzəbləri, Qırmızı Qış qarışıqlığı və sosialist fikirlərin yayılması, qiymətlərin yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur. «Bəyaz insanın yüklənməsi» — «gerçəksiz» xalqları idarə etmək üçün cивилизator missiyası — tarixən qalmış və moral qəbul edilmişdir. Britaniya cəmiyyəti özü də qiymətli kolonial müharibələrini, məsələn, Keniyada “Мау-Мау” hərəkatı və 1956-cı ilin Sues krizi, ki bu da Britaniyanın artıq özəl dünya dövləti olmadığını göstərmişdir, dəstəkləməkdən azaldılmışdır.

Bu cür, Britaniya imperiyasının itirilması, hərbi məğlubiyatın nəticəsi deyil, həmçinin, metropoliyanın iqtisadi zəifləməsi, koloniyalarda milli özünəmənliyinin artması, dünya qüvvə balansının dəyişməsi və beynəlxalq arenada və öz cəmiyyətindəki ideoloji dəyişmələrin kombinasiyası nəticəsidir. İmperiya özünün öz yüklənməsi altında dağılmışdır, yeni dünya tərzinə yer tutmuşdur.

Permanent link to this publication: