Levinas haşiyəsi: Qoyun kimi cəmiyyət qoşulması: heyvanın təsəvvürü və məsuliyyət etikası

İntroduksiya: Heyvan fənnologiyasında digər

Emmanuəl Levinas (1906–1995), litvalı-yəhudi mənşəli fransız filosofu, digərli (l’Autre) konsepsiyası üzərində qurulmuş radikal etikası ilə tanınır. Onun sistemində digər, Yüz (visage) təcrübəsində təsirlənən, «Мən»-ə müstəqil etik məsuliyyət qoyan bir obraz olaraq qəlir. Onun sistemində bu statusun heyvanlara da miqyaslanması məsələsi, Levinasçı elmlərdə ən çox müzakirə olunan məsələrdən biridir. Lakin onun sonuncu essəsi «Qoyunun adı» (Nom d’un chien, 1975)da, qoyunun sadəcə heyvan deyil, cəmiyyət qoşulmasının qoşulması və katalizatoru kimi təqdim edildiyi, degradasiya olmuş insana etik ölçüdən qaytarılan çərçivədə qəlir.

Kontekst: Qalxan qoyunu Bobbi

Levinas, öz düşünməsini öz şəxsi təcrübəsinə — onun fransız qoşunlarının yəhudi mənşəli qoşunçusu kimi Stalag XI-B qəzet məhbusları üçün qəzetdə keçirdiyi illərə qoyur. Bu qəzetdə yəhudi məhbuslar digər məhbuslardan ayrıldı və qarətçilər tərəfindən insan olaraq adlandırmaq hüququndan məhrum edildi; onlar «PJ» (prisonnier juif) abreviaturası ilə təyin edildi. Bu ümumi dehumanizasiya sahəsində, insanın nömrəyə endirildiyi və başqa insanlar tərəfindən təsəvvür edilmədiyi bir yerdə, qoyun — qalxan qoyun Bobbi adlı bir qoyun gəlir.

Qeyri-adi moment: Bobbi, qarətçilərdən fərqli olaraq, məhbusların işdən qayıtmasını qələbəliyirdi. O, onların işdən qayıtarkən qələbəliyirdi. Levinas üçün bu qoyun, sonuncu olaraq, Avropa torpağında onların insan olduğunu tanıyan bir varlıq kimi qəlir.

Qoyun olaraq «ilk etik subyekt

Qəzet şəraitində, dil, hüquq, mədəniyyət üzərində qurulmuş insan cəmiyyətinin sistemindən çökür. Alman qarətçilər, «yüksək» Avropa mədəniyyətinin daşıyıcıları, məhbuslara insanlıqdan məhrum edirlər. Bu etik boşluqda, Bobbi qoyunu bu paradoksal funksiyada yer alır:

O, məhbuslara onların «yüzünü» qaytarır. Bobbi-nin baxışı, onların qələbəliyi — bu, qeyri-instrumental, təqdimatlı tanıma deyil. Levinas terminologiyasında, bu baxışda etik tələb ifadə olunur, həmin səssiz. Qoyun, onlara obyekt və şeylər kimi yanaşmır, ünsüz bir tanıma edir. Bu baxışda, o, onları cəmiyyətə qoşulmaq üçün ən azı məsuliyyətli varlıqlar kimi qəbul edir.

O, elementar cəmiyyət əlaqəsini bərpa edir. Cəmiyyətin münasibətli olduğu (qarətçilər-məhbuslar) dünyada Bobbi, qələbəliyi və tanıması ilə ən sadə, sözsüz əlaqə qurur. Bu əlaqə, hər hansı bir müqavilə və mədəniyyət qaydasından əvvəldir.

O, «nəticədən nəticəyə olan Almaniyada sonuncu Kantiyan

Levinas bu provokativ ifadəni istifadə edir. İmanuil Kanti, etik borcun yalnız mənəqli varlıqlar arasında olduğunu düşünürdü və heyvanlar — yalnız vasitə kimi qəbul edilirdi. Lakin Bobbi, Kanti mənəqli anlayışında mənəqli deyil, «kantiyyəvi» olaraq davranır: o, məhbuslara vasitə deyil, məqsəd kimi yanaşır. Onun davranışı, «mədəni» insanların davranışından etiki olaraq daha yaxşıdır.

Bu cür, qəzet şəraitində qoyun, digərli funksiyasını yerinə yetirir. Onun davranışı, «Mən»-ə öz insanlığını və məsuliyyətini xatırlatmaq üçün digərli tərəfindən xatırlatmaq, onun funksiyasını yerinə yetirir. O, cəmiyyətinin qarşısında çıxan qarşılıqlı əlaqəni açar.

Heyvanın «yüzü» məsələsi: Levinas konsepsiyasının məhdudiyyətləri

Bu güclü misal baxımından, Levinas, ümumiyyətlə, heyvanlara tam bir «yüz» atəşən etmək ideyasına skeptik yanaşır. Onun üçün, «yüz» əvvələdən etik tələb olaraq ifadə edilmiş bir çağrıdır (»Öldürmə»). Sözsüz olan heyvan, bu transsendental çağrıyı tam olaraq ifadə edə bilməz. Levinas digər əsərlərində heyvanı «çəkiyən varlıq» adlandırır və onun çəkiyənliyinin insana moral məsuliyyət qoymasını qeyd edir, lakin bu, insan yüzesi ilə eyni məhdudiyyətli məsuliyyət deyil.

Bobbi qoyunu, daha çox istisna, etik anomaliya kimi təqdim edir. O, insan etikasının çöküşündə özünü təsvir edən bir aynak kimi xidmət edir. O, tam olaraq digərli deyil, lakin digərliyə qoşulmaq üçün müstəqil, həqiqi cəmiyyətin xatırlatmasıdır.

Filosofik mənası: Antroposentrizmdən ötesin

Levinasın Bobbi haqqındakı düşünmələri, onun etikasını antroposentrizmdən ötesin genişlətməyə cəhd edən modern filosoflara başlanğıc olmuşdur.

Jacques Derrida, sonuncu əsərində «Heyvan, bu da mənəməm» ilə Levinasla mübahisə edir, lakin onun intuisiyasını inkişaf etdirir. O, heyvanın «yüzünü» danışır, onun insana baxmaq qabiliyyətini və bu baxışla insanı suala çəkdiyini deyir. Derrida, Bobbi-ni, insan etikasının öz qətiyyətindən xətt edən bir obraz kimi görür.

Fenomenoloji zooterapiya və filosof Dominik Lekur, bu misalı bu «səssiz çağırış» (appel muet) kimi danışmaq üçün istifadə edir. Bu, çağırışın və məsuliyyət tələbinin bir formasıdır.

Mədəniyyət misalı: Bu Levinas motivu, incəsənətdə də təsir edir. Yann Martelın «Pi-nin həyatı» romanında bengal tigrin Rikhard Parker, qəhrəmanla birgə qayıqda yaşayan, qəhrəmanın spirti ilə qarşılaşan, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digərli, onun spirtinə qarşı təhlükəli və səssiz olan bu digə
© elib.ge

Permanent link to this publication: