Qərbəcən əhalisinin artımı insan cəmiyyətinin inkişafının ən vacib göstəricilərindən biridir. O, yalnız insanın çoxalmaya qabiliyyətini, həmçinin texnologiyalar, tibb, mədəniyyət və iqtisadiyyat səviyyəsini təsbit edir. Qərbəcən əhalisinin 10 milyardçı əhalisinin qəbul edilməsi tarixi, demografistlər, ekologlar və iqtisadçılar tərəfindən bir neçə onillikdən bəri maraqlandırır. Bu qəfil bir hədd, planetanın qabiliyyətlərini və insan cəmiyyətinin gələcəyi haqqında təsəvvürlərimizi yenidən nəzərdən keçirmək üçün simvolik bir istiqamət kimi xidmət edir.

Tarixi əhalinin artım dinamikası

Qarşısına çıxmaq üçün tarixə qaytarmaq lazımdır. Homo sapiensin mövcudluğunun əksər hissəsində insanların sayı nisbətən dəyişməz qalmışdır. Neolitik inqilabın başlanğıcında, yəni torpaqlaçılıq və heyvandarlıqın yaranmasından əvvəl, Qərbəcən əhalisi bir neçə milyon adam təşkil edirdi. Qəfil artım təqribən on min il öncə, insanın təbii resursları idarə etməyi öyrənməsi zamanı başlamışdır.

İlk milyard 19-cu əsrdə, təxminən 1804-cü ildə əldə edilmişdir. İkinci milyard 130 il ərzində yaranmışdır, üçüncü isə XX əsrin ortalarında. Bu vaxtdan etibarən demografik krivə nəzəriyyəvi olaraq eksponensial olmuşdur. Sonrakı onillikdə insan cəmiyyəti hər milyardda təxminən 12 il ərzində artmışdır. 2022-ci ilin noyabrında Qərbəcən əhalisi rəsmi olaraq 8 milyard adam olmuşdur. Bu fakt yeni müzakirələrə səbəb olmuşdur: artım tempinin sürəti və planetanın qərbəcənlərə qarşı qabiliyyəti haqqında.

Demografistlərin proqnozları və əsas tendensiyalar

Qərbəcən Əhalisi Təşkilatının və digər əsas demografik institutların məlumatlarına görə, planetanın əhalisi artmağa davam edəcək, ancaq artım tempinə qədər azalacaq. Əsas səbəb — rəqəmsal modellərin dəyişməsi və əhalinin yaşlanmasıdır. Hal-hazırda çox sayda inkişaf etmiş ölkədə rəqəmsal modellər çoxalmaya qarşı qəbul edilmişdir. Avropada, Yaponiyada və Cənub Koreyada bir qadın üçün uşaq sayı sabit olaraq iki-dən aşağıdır, bu da əhalinin azalmasına gətirib çıxarır.

Halbuki artım Afrika və Cənub-Şərqi Asiyada davam edir. Orada 10 milyardçı əhalinin qəbul edilməsində əsas töhfə göstəriləcək. Demografik modellər göstərir ki, bu hədd 2058-2062-ci illər arasında, rəqəmsal modellərin və şəhərləşmə səviyyəsinə görə, əldə edilə bilər. Bəzi proqnozlarda daha qədim tarixlər göstərilir — 2080-ci ilə qədər, hər hansı bir dünya tərzinin qarşısında qalmaq olar.

Regional fərqlər və migrasiya faktorları

Modern demografik layihə Qərbəcən əhalisinin çox tənha deyil. Avropa və Şərqi Asiya əhalisinin azalmasına baxmayaraq, Afrika demografik qələbəni yaşayır. XXI əsrin ortalarında bu qitəyə, qiymətləndirməyə görə, dünya əhalisinin təxminən yarısı düşəcək. Özelliklə Nijer, Efiopiya və Demokratik Konqo Respublikası sürətli artış yaşayır.

Migrasiya prosesləri də ümumi qəbildən təsir edir. Yüksək çoxalmaya qarşı qəbul edilmiş ölkələrdən olan insanlar çox daha çox inkişaf etmiş ölkələrə köçür. Bu şəkildə migrasiya demografik kontrastları dəyişmək mexanizmi kimi xidmət edir, ancaq həm də sosial və siyasi təzyiq yaratır.

Texnologiya inkişafı və həyatın uzanması

Qərbəcən əhalisinin artımı yalnız çoxalmaya deyil, həm də həyatın uzanmasına bağlıdır. Son yüz il ərzində insanın orta həyat müddəti təxminən iki qat artmışdır, bu da tibb, sanitənin yaxşılaşması və qida üçün çıxışın artması ilə əlaqədardır. Hal-hazırda bir milyarddan çox insan 60 yaşdan çoxdur və bu sayı artmaqdadır.

Modern texnologiyalar həyatı uzadır, ancaq bu da çoxalmayı azaldır. Təhsil səviyyəsi və tibb təminatının yüksəlişləri ilə birlikdə, ailələr uşaqlarını dünyaya gətirmək üçün daha çox vaxt keçirirlər. Bu şəkildə elmi-texniki inkişaf həm də stimullaşdırır, həm də nəzarətsiz artımı dayandırır, mədəni və iqtisadi faktorlara bağlı demografik balans yaratır.

Ekoloji və resurs məhdudiyyətləri

10 milyardçı əhalinin sayı ilə əlaqəli əsas sual ekosistemlərin dayanmaq qabiliyyəti ilə bağlıdır. Qərbəcən planetası həm on milyard, həm də on iki milyard insanı qidalayabildiyini teorik olaraq göstərir, ancaq bu, resursların rəqəmsal paylanması şərtilədir.

Əsas məsələ müəyyən bir məhdudiyyət yox, resursların paylanması məsələsidir. İnkişaf etmiş ölkələrdə bir insanın istifadə etdiyi səviyyə inkişaf etmiş ölkələrdən on dəfə çoxdur. Bu səbəbdən 10 milyardçı əhalinin qəbul edilməsi qərbəcən bir qəza yox, insanın dayanmaq texnologiyaları, yenilənən enerji və tsirkulyar iqtisadiyyat sistemlərini istifadə etməyə öyrənməsi hallında qəza deyil.

Psixoloji və mədəni artım aspekti

İyidir ki, insan cəmiyyətinin sayının qəbul edilməsi ilə birlikdə, dövr ilə dövr arasında dəyişir. XVIII–XIX əsrlərdə Tomas Maltusun fikirlərinə tabe olan düşünənlər, əhalinin artımını təhlükə kimi görmüşdülər. XX əsrdə demografik optimizm ilə birlikdə elmi inkişafa inam edirdilər. Hal-hazırda isə, çox sayda insan artan insan sayını ekoloji risk və planetanın yükü kimi qəbul edir.

Ancaq psixoloqlar qeyd edirlər ki, "dəyişməzlik" təhlükəsi çox vaxt real məlumatlarla əlaqədar deyil, modern dünyanın zəifliyi hissi ilə əlaqədardır. Faktiki olaraq, əhalinin artım tempinə qədər azalır, bəzi regionlarda insan cəmiyyəti ilk dəfə demografik azalma ilə üzləşir. Belki də Qərbəcən planetanın 10 milyardçı əhalisinə çatmaq zamanı əsas təhlükə, yoxsa qərbəcən insanların sayının azalması ilə bağlı olacaq.

Demografik gələcək: balans və ya qırılma?

Çox sayda elmi modelə görə, XX əsrin sonunda əhalinin sayının maksimuma çatması və sonra azalması təbii bir prosesdir, bu da bəzi inkişaf etmiş cəmiyyətlərdə müşahidə edilir. Belki də 10 milyardçı həddi krizisin başlanğıcına deyil, yeni bir mərhələ — demografik balans dövrünə başlanğıcına çevrilə bilər.

Bu dövr ərzində insan cəmiyyətinin əsas məsəli həcm deyil, həyatın keyfiyyəti olacaq: təhsil, səhiyyə, texnologiya və təmiz enerji mənbələrinə çıxış. Qərbəcən sayı məsələsi, resursların məqsədli paylanması və planetaya mənsub olmaq barədə bilincəli yanaşma ilə həll edilərsə, problemə çevrilməz.

Qeyd

Modern proqnozlara görə, Qərbəcən planetanın 10 milyardçı əhalisinə çatması təxminən 2060-cı ilə qədər olacaq. Bu an, çoxsaylılıq simvolu deyil, insan cəmiyyətinin məhdud resurslar şəraitində uyğunlaşma və həyatda qalma qabiliyyətinin bir göstəricisi olacaq.

Bu həddə çatmaq üçün əhalinin quruluşunda, migrasiyada və dünya iqtisadiyyatında dəyişikliklər olacaq. Ancaq bu proses, insanın özünün mənəvi mənasını yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verəcəkdir. Çünki nəhayət, insanların bir-biri ilə və yaşadıqları planetayla olan əlaqəsi, insanların sayı ilə yanaşı, onların bir-biri ilə və planetayla olan əlaqəsi ilə müəyyən edilir.

Permanent link to this publication: