Qəlbəcər ərzaqda: qədim simvol, sosial proqnozator və gastronomik risk

Introduksiya: Divinasiya və uğurluğun yenidən daşınması

Qəlbəcər və ya başqa kiçik bir növ məmulunu (moneta, bəb, qol, simvol) ərzağa qoymaq, yeni ilin qarşısında gedəcək həllini müəyyənləşdirmək məqsədi ilə olan adət, müxtəlif mədəniyyətlərdə ən qədim və ən dayanıcı bayram folklorunun bir hissəsidir. Bu adət, məhsuldarlıqla əlaqədar qış günbəyi mərasimlərinə aid olub, xristianlıq dövründə mərasimlərdə (səlcəvi dövrü) qədim dünya ilə yeni dünya arasındakı sərhədlər zəifləyən, gələcək daha açıq olaraq görünən oyun-divinasiya kimi xristian ənənəsinə daxil edilmişdir. Qəlbəcər kimi simvol burada «uğurluğun triggeri» rolunu oynayır və abstrakt bir xəbərsizliyə uğurlu bir qələbə haqqında umudu materiallaşdırır.

1. Tarixi köklər: Roma Saturnaliyasından orta əsrlərin Avropasına

Roma «bəb kralı» (King of the Bean). Saturnaliya (17-23 dekabr) mərasimi zamanı ərzağa bəb qoymaqla, onu tapanaq qəlbəcər elan edirdilər. O, bir günün kralı olurdu və bu, sosial iyerarxiyanın ümumiyyətlə çevrilməsinin simvolu idi. Bu adət doğrudan orta əsrlərin Avropasına keçmişdir, özelliklə Fransaya və Angliyaya, və bu, Böyük Bayramda (6 yanvar) qeyd olunan «Bəb Kralı Bayramı» (La Fête du Roi de la Fève) adlandırılır. Fasol yerinə sonralar fərforu simvolu qoyulmuşdur və ərzağa «galət» adlanmışdır.

Slovян mədəniyyətləri. Qərbi və şərqi slavyanlar rəsmi bayramda (qəlbəcər) və ya yeni il mərasimində qəlbəcər, yarpaqlar və səbəb qoymaqla, onu tapanaq qəlbəcərə malik olanın zənginlik, yarpaqlar — məhsuldarlıq, səbəb — səhiyyə xəbəri alırdılar. Bu, kollektiv prodüsiyə divinasiyası forması ilə, ötən ilin barədə bir qələbəni təmin etmək məqsədi ilə qeyd olunurdu.

2. Rəqəmsal mədəniyyət funksiyaları: birləşmə və iyerarxiya

Adətən olan oyunun altında ciddi sosial mekanizmlər yatırdı:

Uğurluğun simvolik yenidən daşınması. Tradisiyona aid olan ənənəvi əkinçilik cəmiyyətində, mənbələr məhdud olan bir cəmiyyətdə, rəqəm hər bir üzvə bərabər şansın «özməli bir qələbə» haqqında umudu verirdi. Bu, sosial tənəzzülü azaldırdı və umudu gücləndirdi.

Vaxtıcı lider yaradılması. Qəlbəcəri tapanaq olan şəxs, çox vaxt simvolik hüquqlara sahib olur: bayram mərasiminin rəhbəri olmaq, xüsusi hədiyyə almaq və bu günün «səhnəçisi» hesab olunmaq. Bu, içindəki iyerarxiyanın daxili dəyişməsinin təhlükəsiz və nəzarət altında bir forması idi.

Qərbə və kollektivin birləşməsi. Birgə gözləmək (hər kəs ərzağı qayğı ilə yeyir), axtarış səru və «qəlbəcəri tapanaq olan şəxs» haqqında geniş miqyaslı müzakirə, qrup bağları gücləndirən intensiv emosional təcrübə yaratdı.

3. Milli inkarlar: qəlbəcərdən vasilopitəyə

Fransa: Galette des Rois. Minqləm qəlbəcərlə qatılmış klassik qələcikli pyroq (franjipan). Ona fərforu və ya plastik simvolu qoymaqla (fève) qoyulur. Tradisiyona görə pyroq qonaqların sayına bərabər qədər və bir hissə ilə bölünür — «Allahın hissəsi» və ya «qızıl hissəsi», kiçik qonaqlara verilir. Ən kiçik qonaq divədə gizlənir və hər bir qədərə kənarda göstərir, bu, müəyyənliyi təmin edir. Qəlbəcəri tapanaq olan şəxs kral və ya qənzəl olur, qəlbəcər qəlbəcər qoymaqla seçilir.

Yunanıstan və Kipr: Vasilopita (Vasilopita). 1 yanvarın xatırlanmasına həsr olunmuş şəkidir. İlk qədərə Hrisi qəlbəcər, ikinci qədərə evə, üçüncü qədərə ailə başçısına, sonra yaşa görə bölünür. Qəlbəcəri tapanaq olan şəxs xüsusi bir məsləhət alır və, çox vaxt pul mükafatı qazanır. İyidir: vasilopitu bazı ilə qoyulmuş, tərəvəzli pyroq kimi hazırlayır və qəlbəcər onda məhsuldarlıq uğurlarını simvolizə edir.

Bolqarıstan, Sırbistan: Bаницa ilə qitiki. Sərbistan pyroquna (bənitsa) və ya rəsmi bayram qəlbəcərinə kiçik növ predikatorlar qoymaqla hazırlanır: moneta (zənginlik), kərənçin yarpağı (səhiyyə), məktub.

4. Modern transformasiyalar və yeniliklər

İndi bu adət təhlükələrlə qarşılaşır və yeni realitetlərə uyğunlaşır:

Gastronomik və tibbi risklər: Qəlbəcəri qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcərə qəlbəcər
© elib.ge

Permanent link to this publication: