İngiltərədə bürokrasiyanın mənəfiyyəti: satirik konsept kimi kritika

Introduksiya: "Mənəfiyyət Nazirliyi" fenomeni

Britaniya siyasi satirası və bürokrasiya haqqında cəmiyyət müzakirəsinin kontekstində "Mənəfiyyət Nazirliyi" (Ministry of Delay, Circumlocution Office) termini rəsmi dövlət orqanı deyil. Bu, toplusal satirik konsept, kritik qurğu, ilk dəfə Çarls Dikkensinin əsərlərində ifadə edilmiş və XX-XXI əsrlərdə dövlət orqanının sistemli mənfiyyətlərini təsvir etmək üçün aktualiz edilmişdir. Bu mənfiyyətlər, çox qiymətli, tərsiz, kimliyəsiz və prosedurun nəticəyə üstünlüyə malikdir. Onun analizləri, britaniya sosial-kultural kontekstində bürokrasiya kritikasının inkişafını araşdırmağa imkan verir.

1. Kitabiyat nümunəsi: Çarls Dikkensinin "Xüsusiyyətlər" (The Circumlocution Office)

İddialı və ən təsirli ifadə — Çarls Dikkensinin "Küçük Dorritt" (1855-1857) romanında "Xüsusiyyətlər" (The Circumlocution Office). Bu, bir nazirliy değil, britaniya çavuşluğunun satirik təsviri.

Dikkensin təqdim etdiyi Xüsusiyyətlərin xüsusiyyətləri qanuniləşdirilib:

"Bu işi etmək olmaz" qaydası. Əsas məqsəd — xalqın problemini həll etmək deyil, onu həll etməyə çalışmaq, tələbçini bitərsiz ətraflama, sənədlər və razılaşmalara keçir.

Prosedur və formasın mədəniyyəti. Məzmun, əslində, ən çox protokollar, blanklar və ierarxik razılaşmalara məhdudlaşdırılır.

Qohumluq və qapalılıq. Dikkensin təsvir etdiyi, aristokratik ailələrin (Barnacle ailəsi) yoxarıda qeyd olunan qohumlarının çox saylı olmasına diqqət yetirir ki, bu da məşvərət sistemini kritika edir.

İdarəsizlik və ümumiyyət. "Ölkədə ən əhəmiyyətli idarə", "ölkədəki hamı hər hansı bir dövlət işinə qarışan" idarə.

Dikkensin bu obrazı Krim müharibəsi (1853-1856) təsiri altında yaradıb. Bu müharibədə qətlə yetirilənlərin sayı çox oldu, onların təchizatında çox böyük mənfiyyətlər aşkar oldu. Dikkensin Xüsusiyyətləri — viktoriya bürokrasiyasının xəstəliyinin diaqnozu.

2. Tarixi analoglar və real prototiplər

Əvvəlcədən ayrıca nazirliyin olmamasına baxmayaraq, çox sayda real şöbələr və praktikalar Dikkensin təsvirinə uyğun idi.

Qanun qəzaqatı (The Chancery). Dikkensin "Qarşı qarşı" (1852) romanında, o da Qanun qəzaqatını təsvir edib. Bu, miras məsələlərə aid olan bir mahkəmə idi, "Jarndis qarşı Jarndis" məsələsi onillərlə davam edib, mirasın tükənməsinə səbəb olub. Bu, bir real institut idi, tanınmış mənfiyyətlərə malik idi.

Krim müharibəsi dövründə hərbi nazirliyi və Qərb qərərgahı "mənfiyyət"in həyata keçirilməsinin həyata keçirilməsinə səbəb oldu. Bu, askərlərin ölümünə səbəb oldu.

Yoxsulluq qanunu (Poor Law) sistemləri ilə onların çətin qaydları və işçi evləri də kritika məqsədilə idi.

3. XX-XXI əsrlərdə konseptin inkişafı: satiradan siyasi etikətə

Modern britaniya siyasi retorikasında "Mənəfiyyət Nazirliyi" termini jurnalistlər və siyasətçilər tərəfindən müəyyən nazirliklərə və ya ümumi sistemə kritika kimi işlənir.

Ərəfəd dövründə bu kritikanın məqsədi çox vaxt milliləşdirilmiş sənayeyə və onunla əlaqəli bürokrasiyaya idi.

1980-ci illərdə, deregulyasiya və privatisasiya siyasətini aparılan Margaret Thatcher, dövlət orqanının tərsizliyini, işi öldürən təsvir edərək Dikkensin obrazına doğrudan müraciət edirdi.

2000-2020-ci illərdə bu etiket, adətən, aşağıdakı üçün qoyulur:

İçişlər Nazirliyi (Home Office), sığorta və vidən qərarları üzrə aylar və hətta ilərlə qalmış gecikmələrə görə. Qırmızı xəttli növlər və "bərkəmələr" (əməliyyatlar) yaradmaq — xarakterik xüsusiyyət.

Səhiyyət sisteminin (NHS) planlı cərrahiyyələr üzrə gözlənilən gecikmələrə görə.

Mahkəmələr və hüquq sistemləri, məsələlərin həll olunmasında gecikmələrə görə.

Planlama sisteminin (Planning Inspectorate), qurğu layihələrinin razılaşdırılmasında ilərlərə qalmış gecikmələrə görə.

4. "Mənfiyyət" fenomeninin psixoloji və institusional səbəbləri

Qurum teoriyasının mövqeyindən bu fenomenin analizində onun kökləri aşkar edilir:

Risk-aversiya və kimliyəsizlik. Çavuşun məqsədi nəticəni əldə etmək deyil, şəxsi riski minimal saxlamaqdır. Daha asan yolu tapmaq, başqa şöbəyə keçirmək və ya məsələni başqa şöbəyə göndərmək, şəxsi məsuliyyət almaqdan daha asandır.

Sillos məntaliteti (Silo Mentality). Şöbələr ayrıca işləyir, informasiya qaynaqlarını pis dəyişir, öz "mülklərini" qoruyur.

Qədim İT sistemləri. Britaniyanın çox sayda dövlət xidməti (məsələn, İçişlər Nazirliyinin sistemləri) qədim yazılım işləyir, başqa şöbələrlə uyumsuzdur, bu da məlumatların işlənilməsini yavaşlayır.

Ciklikli xassə. Mənfiyyət, əlavə tələblər və yoxlamaqları yaradır ki, bu da sistemdə yeni gecikmələrin yaranmasına səbəb olur.

5. Mənfiyyətlə mübarizə: tədbirlər və onların effektivlığı

Britaniya hökumətləri müəyyən dövr ərzində bürokrasiyaya qarşı müharibə elan edirlər:

2011-ci ildə Qovşaq Dövlət Xidməti (Government Digital Service, GDS) yaradılması ilə onlayn (digital by default) dövlət xidmətlərini sadalamaq üçün. Bəzi layihələr (məsələn, vergi təxəllüslərinin təqdimatı) uğurlu oldu, digərləri isə çətinliklərə rast gəldi.

KPI (keyfiyyət göstəriciləri) və qələbəli idarəetmə sistemlərinin tətbiqi. Lakin bu, yeni forması olan mənfiyyətə — "tik-box mədəniyyətinə" (tick-box culture) gətirib çıxarır, bu da işçilərin formal göstəriciləri yerinə yetirməyə, xidmətin məzmununa diqqət yetirməyə xidmət edir.

İstehsalat xidmətlərinin müştəriyyətə təqdimatı (məsələn, mühacirət xidmətləri üçün müqavilələr). Bu, çox vaxt işin qələbəsizliyi və hüquqi haqların pozulması ilə əlaqəli skandallara səbəb olur.

Qapanış: "Mənəfiyyət" kimi dövlətin əbədi yoldaşı

Britaniyada "Mənəfiyyət Nazirliyi" konsepti, konkret bir təşkilatın təsviri deyil, cəmiyyət və dövlət arasındakı dialoqda simvolik sabitlikdir. Dikkensin satirasından modern qəzet başlıqlarına qədər, o, dövlət orqanının tərsizliyə qarşı cəmiyyətin qəzəblənməsini göstərir. Onun mövcudluğu, mənfiyyətinin bir sənədli səbəb olmadığını, böyük bürokratik təşkilatların öz qorunmaq və riski minimal saxlamaq cəhdlərinin sistemli xassəsi olduğunu sübut edir. Onunla mübarizə, hidranın mübarizəsinə oxşayır: bir neçə prosedurun sadalamaq, digər yerlərdə çətinliyi yaratır. Bu səbəblə, "Mənəfiyyət Nazirliyi" qüdrətli mədəni və kritik alət olaraq qalır, hər hansı bir idarəetim reformuna baxmayaraq, hələ də aktual olaraq qalır, bu da dövlətin effektivliyinin texniki tapşırıq deyil, sürekli bir çağırış olduğunu xatırlatır, bu da nəzarət, məsuliyyət və insan həcmi arasında balans yaratmaq tələb edir.
© elib.ge

Permanent link to this publication: