Sutin və Modilyani: Monparnase-də tutuşluq istəyir

Introduksiya: bohem qardaşlıq mifikizasiyası

Haım Sutin (1893–1943) və Amedeo Modilyani (1884–1920) arasında münasibətlər uzun müddət əvvəl dostluq sərhədlərini keçmiş, 1910-cı illərin Paris incəsənət səhnəsində bir mifologemə çevrilmişdir. Onların beş il müddətində davam etmiş ittifaq, yaradıcı qardaşlıq, ekstremal məhvət şəraitində bir-birinə dəstək və estetik dialoq simvolu olmuşdur. Bu əlaqənin incəsənətşünaslıq analizində tarixi faktlar sonradan romantik qabartmalarından ayrılmaq və onun hər iki rəssamın yaradıcı inkişafına olan real qiymətini açıqlamaq mümkündür.

Sosial-bioloji kontekst: Monparnase marjinaları

İki rəssam da «görünməz» Monparnase sakinlərindən biri idi — fransız cəmiyyətinə və incəsənət bazarına tənqid olunan mühacirət. Sutin, Belarusun Smilovichi şəhərindən olan bir adam, 1913-cü ildə Parisə gəldi və dil bilmədiyi və sübutan məhvət halında idi. Modilyani, Livorno yəhudy burjua sənətkarlarından biri, 1915–1916-cı illərdə onların görüşməsindən əvvəl «Ulya» (La Ruche) və kafe «Rotonda» qruplarında diqqət çəkən, ancaq şübhəli bir şəxs idi. Onların yaxınlığına bir neçə faktor səbəb oldu:

Ortaqlıq etnik-kültüral fonu: İkisi də yəhudy idi, ancaq müqayisədə fərqli dini identifikasiya dərəcəsində.

Qeyri-bərabər sosial status: Ticarət və radikal-avanqard kontekstdə yerinə yetirilməz sənətkar-açıqçılar.

Psixoloji tamamlama: Ekstremal, qələbək Modilyani, qapalı, cəmiyyətdən uzaq Sutini himayə altına alır, qイド, tərcüməçi və müdafiəçi funksiyalarını yerinə yetirir.

Münasibətlərin strukturu: patronaj vs. avtonomiya

Onların əlaqəsi asimmetrik idi, bu da əsasən incəsənət təsiri sahəsində aydın olardı:

Maddi və institusional dəstək: Modilyani Sutini müştəri ilə tanış edirdi (məsələn, Leopol Zborovski ilə), onu Louvre-a apardı, materiallarla bölüşürdü. Məşhur bir hadisədə Modilyani, dostunun peyzajını satmaq istəyərək, üzərinə iki insan təsviri çəkmişdi — bu fakt, həmin hadisə anekdotik olmasına baxmayaraq, himayə modelini təsvir edir.

Təxəllüslü azadlıq: Bərabərliyə baxmayaraq, onların incəsənət üsulları prinsipial olaraq müxtəlif idi. Modilyani, Toskana trisentosu və Afrika plastikasına qaynaqlanan lineer ritm və stiliyasiya paradigmasında işləyirdi. Sutində isə, hələ ilk işlərindən etibarən, təbiiyyatın öhdəsindən gəlmək, onu tərəqqi etmək məşqətində idi, onun portretləri isə psixofizioloji vəziyyətlərin tədqiqatı idi, deformasiya və rəngli dissonanslar ilə. Doğrudan stiliyasiya təsiri izlənilmir.

Ikonik paralellar: portret dialoqu
Onların əlaqəsinin ən maddi sübutu portret işləridir. Modilyani tərəfindən çəkilmiş «Sutin portreti» (1917) — bir proqram işidir. Rəssam kollegenini özünəməxsus üslubunda təsvir edir: uzadılmış yuvarlaq yüz, yuvarlaq gözərlər, zəif zərhlər, elegant sadə mövqedə. Lakin bu, Modilyani üçün tipik stiliyasiyada, modelin individualliyini də aşkar edir: qolqların qarşılıqlı qoşulması sinirliyə işarə edir, ümumi kompozisiya isə xarakterik melankoliya nəğməsizdir, Sutinin qorxusunu açıqlayır. İyidir, ki, Sutindən məlumdur ki, o, Modilyani portretlərini çəkmişdir, bu da onun başqa janrlar və mövzulara diqqət yetirməsini göstərir.

Estetik ayrılıqlar, existential bərabərlikdə

Onların yaradıcı proqramlarını formanın estetizasiyası (Modilyani) versus mətəbətin dramatizasiyası (Sutin) olaraq təyin edə bilərik:

Modilyani, insanın həyatından ayrılmış, nəticədə bərabərliyi lineyi və həcminə qəbul edən qanonlaşmış obraz yaratdı. Onun marağı, universal harmoniya idi.

Sutində isə, hələ ilk işlərindən etibarən, mətəbətin öhdəsindən gəlmək, onu tərəqqi etmək məşqətində idi. Onun portretləri, psixofizioloji vəziyyətlərin tədqiqatı idi, deformasiya və rəngli dissonanslar ilə. Onların arasında yalnız figurluqluğun mövcudluğu, kübiz və abstraksiyanın qələbə çıxmasına baxmayaraq, klassik muzey tətbiqi qəbul edilirdi (onlar Rəmbrandt, Goya, El Greko-nu sevir).

Mifodlaşdırma və tarixi reallıq

Modilyani 1920-ci ildə erkən ölümündən sonra, onların münasibəti məmuriyyatçılar və incəsənət müştəriyyətləri tərəfindən aktiv mifikizasiya edildi. Onların münasibəti ideal yaradıcı ittifaq kimi təqdim edildi, bu da təqdim olunan realitiyə yalnız bir qədər uyğun idi. Real əlaqə daha praqmatik və dağınıq idi: Modilyani öz məsələləri ilə məşğul idi və Sutində də 1920-ci illərdə nəzərəçarpıcı uğurla qayıtdıqdan sonra dostun itirilmiş hissi ağır şəkildə hiss edilmişdi, bu da onun şəxsi izolasiyasını daha da şiddətləşdirirdi.

XX əsr incəsənət kanonuna olan qiyməti

Bunun tarixi-kültürlü rolu formal mənimsəmələrdən zəif deyil, müasir modernizmin alternativ yolu göstərməkdir:

Paris avanqardından alternativa: Onların kübizm və futurizmdən ayrılması, expresionist-figurativ xəttin həyata keçirilə biləcəyini göstərdi, bu da sonradan «Yeni figurasiya» və neoekspresionizmlərə təsir etdi.

«Qəzəblənmiş rəssam» obrazının formalaşması: Onların birgə obrazı — məhvət, xəstəlik, birinin erkən ölümü və digərinin psixi sabitliyəsizliyi — massiv kültürdə gənialıqla və çəkişmə arasında əlaqəni romantikləşdirən arxetip kimi formalaşdı.

Muzey qanunlaşması: Bu gün ən böyük muzeylərdə onların əsərləri bir-birinə yaxın yerləşir (MOMA, Metropoliten, Tsentr Pompidu), bu da onların Paris məktəbinin iki qülləsi kimi statusunu nəzərdən keçirmədi.

Qeyd: paralel orbitalar

Sutin və Modilyani arasında əlaqə, yaxın yaradıcı sintezdən zəif deyil, iki marjinalın qısa, ancaq intensiv ittifaqı idi, onlar tərəfindən bir-birinə təsir edilməzdi. Onların qiyməti əsasən moral dəstək və simvolik tanınma idi, bu da onların cəmiyyətdən uzaqlığına işarə edirdi. Onlar incəsənət olaraq paralel orbitalar üzərində mövcuddular: Modilyani formanı təkmilləşdirdi, Sutində isə mətəbəni özündən keçirirdi. Lakin bu kontrast onların tarixini çox məqsədli edir — bu, Monparnase-də incəsənət axtarışlarının плюralizmini təsvir edir, burada magistral «-izmlərdən» xəritə çəkmək mümkündü, ancaq işlər XX əsr incəsənətinin tərəfindən müəyyən edilmişdir. Onların dostluğu stiliyasiya sintezindən zəif deyil, insaniki bir hərəkət idi, bu da bir dünyada incəsənətin çəkişmələrə görə doğulduğunu göstərir.

Permanent link to this publication: