Вaqtl arxivi üzrə elmi və fəlsəfədə məsələ

Waqt keçirishin fikri insanın tənqidiyyatında mərkəzi yer tutur. O, elmi hipotezlər, fəlsəfi paradokslar və incəsənət səhnələri ilə birləşir. Qədimlikdən başlayaraq düşünənlər vaxtın xarakterini anlamağa cəhd etmişlər: o, hər şeyin hərəkət etdiyi düz xətt olub, ya da keçmiş, mövcud və gələcək birlikdə mövcud olan çətin bir toxumdur. Modern fizika, göyərçinliliyin nəzəriyyəsinə əsaslanaraq, tamamilə yeni bir baxış təqdim etmişdir — vaxt absolute mövcudluq deyil, o, məkan kimi ölçülən bir ölçüdür və müəyyən şəraitdə bükülə bilər.

Эйнштейndən qırmızı yarpaqlara

Albert Эйнштейn ilk dəfə olaraq vaxt və məkanın bir-biri ilə əlaqəli olduğunu göstərdi və onları birləşmiş məkan-vaxt kimi təqdim etdi. Onun ümumi göyərçinliliyi nəzəriyyəsinə görə, cənnət qüvvəsi xalq arasında tanınmış mənən qüvvə deyil, o, cənnətliyyatın məkan-vaxtın bükülüşündən nəticələnən bir nəticədir. Qüvvət neçə qat çoxsa, bu bükülüş də o qat çox olur və vaxt daha yavaş axır. Bu effekt praktikada, misal olaraq, Yer uydalarında müşahidə edilir, burada vaxt Yerin səthindən bir qədər çox sürətlə axır.

Teorik olaraq, məkan-vaxtın bükülüşünü nəzarət altına alınırsa, adətən «qırmızı yarpaqlar» adlanan — müxtəlif universum nöqtələri və anları birləşdirən tunellər yaratmaq mümkündür. Bu hallarda vaxt keçirish, məkanın bükülən qeyriadi qrafikasından keçid kimi təsvir edilə bilər. Lakin modern fiziki modellər göstərir ki, bu tunellərin mövcudluğu üçün qeyri-adi enerji ilə qidalanan ekzotik maddənin mövcudluğu lazımdır, bu maddə hələ tapılmamışdır.

Paradokslar və loqiki təmizləmələr

Waqt keçirishin hər bir fikri fundamental paradokslara rast gəlir. Ən tanınmışı «dədə paradoksu»dur. İnsan keçmişə qayıdır və öz doğulmasına gətirdiyi hadisəni dəyişsə, o mövcud olamayacaq və bu da keçmişi dəyişməyə imkan yaratmamaqdadır. Bu, keçmişi dəyişmənin olasılığını şübhə altına alır.

Fəlsəfəçilər və fiziklər müxtəlif həllər təqdim etmişlər. Bəziləri keçmişin dəyişməz olduğunu qəbul edirlər və səyyah keçmişdən artıq mövcud olan hadisələrin hissəsi olur. Digərləri isə keçmişin dəyişməsi zamanı yeni bir vaxt xəttinin yaranmasını qəbul edirlər — paralel universum, burada tarix başqa yolla gedir. Bu yanaşma kvant mexanikasının ideyaları ilə uyğunlaşır, burada hadisənin nəticəsi bir, deyil, çoxdur və o, olaslıqlara paylanır.

Gelecəkə keçmək olasılığı

Gelecəyə keçmək, keçmişə keçməyə nisbətən fizikanın baxışından olasıdır. Oksilət sürətində hərəkət edən zamanın yavaşlanması effektinə rəsmi olaraq sübut edilmişdir. Orbitada olan kosmonavtlar Yerdəki insanlara nisbətən bir qədər çox yavaş yaşayır. Bu effekt çox kiçikdir, lakin daha çox sürətə çıxılsa bu fərq diqqət çəkə bilər.

Bu cür səyyah, nəinki oksilət sürətində hərəkət edə bilər, həmin illər üçün o, saatlar keçmişə qayıdır. Lakin bu cür uçuşun texniki həyata keçirilməsi mümkünsüzlükdədir: tələb olunan enerji çox böyükdür, və tələb olunan yük və cihazlar insanın qeydə alınması ilə uyğun deyil.

Qvant hipotezləri və mikroskopik vaxt

Modern kvant fizikası vaxtı yalnızca bir-birinə birləşmiş axın olaraq deyil, həmçinin kvant vaxtı adlanan ən kiçik hissələrdən ibarət diskret struktura kimi nəzərdən keçirir. Bəzi modellər, mikroskopik səviyyədə «vaxt silsilələri»nin mövcud olmasını təklif edirlər — hissənin öz keçmişinə qayıtması.

Bu proseslər hələ teorik hesablarda var, lakin o, fərqli bir baxış təqdim edir. Mikroskopik səviyyədə bu cür hadisələrin mümkün olduğunu qəbul edərsə, keçirəcək zaman insanın onları makroskopik səviyyəyə ölçməsi mümkün ola bilər. Lakin fizika hələ bu effektin təsdiq edə biləcək və ya inkar edə biləcək alətlərə sahib deyil.

Vaqtın fəlsəfəsi və insanın təsəvvüratı

İnsanın vaxt keçirishinə olan fikri, fiziki bir ölçü deyil, təcrübə və bilikdən ayrılmaz. Biz hər zaman keçmişə qayıdır və keçmişdəki hadisələri xatırlayır, və gələcəyə qayıdır və planlar qurur.

Bəzi fəlsəfəçilər qəbul edirlər ki, vaxtın təsəvvüratı zehnin hərəkətinin xüsusi formasıdır, deyil, universanın obyektiv xassəsidir. Bu halda «vaxt maşını» insan xatirəsində mövcuddur. Psixologiya səviyyəsində bu cür maşın, keçmişin mənasını dəyişməyə, seçimləri yenidən qiymətləndirməyə və beləcə gələcəyi təsir etməyə imkan verir.

Mümkün və mümkünsüzlük arxasında

Waqt keçirişlərin fikri insanın tənqidiyyatında ən cəlbedicilərdən biri olaraq qalır, çünki o, elmi və tənqidiyyatı birləşdirir. O, insanın məhdudiyyətini və hadisələrin axınına olan tabeçiliyini özü qarşısına qoymur. Vaxtın xarakterini anlamaq üçün hər bir addım, özünün mövcudluğunu anlamaq üçün bir addımdır. Modern fizika, yeni maddə və enerjinin açılmasına görə, vaxtın deformasiyalarının nəzarət altına alınması mümkün ola biləcəyini qeyd edir. Belki də bir neçə yüzillikdə insanlıq bu cür keçidlər tapa bilər. Lakin bu olmadıqda, vaxtı anlamaq cəhdləri insanın özünün hələ də özünün ancaq bir anlıqda qaldığını qəbul etməməsi haqqında bir sübutdur.

Qapanış

Waqtın elmi tədqiqatı göstərir ki, o sabit deyil, hərəkətli və dəyişən. Vaxt keçirişlər hələ hipotezadır, lakin o, fizika, fəlsəfə və mədəniyyətın inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Belki də vaxt keçirişlərin olasılığını anlamaq üçün daha çox zehnin, deyil, cihazlarda olmasını qəbul etməliyik. Çünki insanlığın tarixi — bu da vaxt keçirişidir, ancaq bu vaxt ancaq bir anlıqda keçir, ancaq bu vaxt hər zaman açıq qalır.

Permanent link to this publication: