2. Qurucu rolu: inkişaf motivatörü və cəmiyyət bərpaçısı

Səhih, adaptasiya olunmuş guşgünlük bir sıra kritik əhəmiyyətli funksiyalar yerinə yetirir:

• Moral kompası: O, real hərəkətlərinin və içindəki «Ben» ideali arasındakı fərqi göstərən sinyal sistemidir. Bu, refleksiya və təəccüblənmə stimulasiyası təşkil edir, bu da moral inkişafın temelidir. Güşgünlüyü hissetmə qabiliyyəti olmayan şəxsiyyət sociopatiya və ya yetkinlikdən uzaqlaşmış hərəkət qabiliyyətində qalır.

• İnkişaf motivatörü: Güşgünlüyü hissetməklə yaranan psixoloji rahatsızlıq, insanın bu rahatsızlığı azaltmaq üçün qətlənmə hərəkətləri edənən arzusu yaratır: təəccüblənmək, zərəri düzəltmək, gələcəkdə davranışın dəyişməsi. Bu mexanizmdən sosial tənqid və əməkdaşlıq əsası qoyulur.

• Empatiya formalaşması: Güşgünlüyü hissetmək üçün digər şəxsin hərəkətlərinin nəticələrini təqdim etmək qabiliyyəti lazımdır, onunən qazanılan əziyyəti başa düşmək. Bu cür, guşgünlük, cogнитiv və affectiv empatiyanın inkişafı ilə təsirli əlaqədardır.

• Transkultural tədqiqatların nümunəsi: Adı «guşgünlük kültürləri» olunan (məsələn, qərbin klassik protestant cəmiyyətləri) adlandırılan yerlərdə, hərəkətlərinin nəzarəti içindən qəbul edilmiş inanclarla aparılır, guşgünlük əsas regulyatordur. «şəmət kültürləri» (çox sayda şərqi kollektivist cəmiyyətlər) adlandırılan yerlərdə, xarici qiymətləndirmə və şərəfin itirilməsinə diqqət verilir. Lakin real həyətində bu iki mexanizmdən də istifadə olunur.

3. Mənfi tərəfi: nevrotik və eksistensial guşgünlük

Guşgünlük hərəkəti xroniki, irrationallı və çox güclü olarsa, patoqjenik faktor olaraq çevrilir.

• Nevrotik (toksik) guşgünlük: Onun yaranması çox vaxt real səhvinə deyil, içindən qəbul edilmiş, çox çox və irrationallı tələblərin pozulmasına bağlıdır («mükəmməl olmalıydım», «həqiqətən səhvi etməyə hüququ yoxdur»). Onun mənbəyi olabilər:

  • Valideyn tətbiqi: «Mən sənin üçün hamıya qurban oldum, sən isə…» kimi cümlələr uşaqda xroniki guşgünlük yaradır.

  • Qəzəblə qalmaq: Qəzəblə qalmaqda digər şəxslərin ölümünə görə qəzəblənmək klassik nümunədir.

  • Uşaqdakı məğərət düşüncəsi: Uşaq valideynlərinin ayrılmasına və ya yaxın birinin xəstəliyinə «poxa düşən» düşüncəsi ilə guşgünlük hiss edə bilər.

• Eksistensial guşgünlük: Psixoterapevt İrvin Yalomun tərəfindən təsvir edilmiş və Martin Heidəgger və Karl Jaspersin işlərində köklənmişdir. Bu, konkret bir hərəkət üçün guşgünlük deyil, həyət potensialının nəzərsiz qaldığı, özünü təsəvvür etmək, başqalarına qarşı yetərinc qarşılıqlı rəqabət göstərməmək və ya sadəcə «münəccimlik» — heç kimin öz həyatını tam olaraq paylaşmaq və ya başqa şəxsin yerinə həyat keçirmək qabiliyyəti olmaması üçün guşgünlükdir. Bu guşgünlük, bilinsə, aytəntik həyətin qüvvətli stimulatoru ola bilər.

• Qərbə çıxış: Xroniki guşgünlük, özünü öldürən davranış (özünü cəzalandırmaq, tənqid olunmaq arzusu), qəzəblənmə və depressiya xəstəlikləri, düşük öz qiymətənə, psixosomatik xəstəliklərə gətirib çıxarır. İnsan keçmişdə qalmış, həyətə enerji itirir.

4. Şəxsiyyətin inkişafında guşgünlük: təcrübənin birləşdirilməsi

Zəngin şəxsiyyətin formalaşması, guşgünlüyü işləmə qabiliyyəti olmadan mümkün deyil. Bu proses, aşağıdakıları təşkil edir:

1. Qəbul və fərqlənmə: Real səhvinə görə səhih guşgünlüyü nevrotik guşgünlükdən fərqləmə qabiliyyəti.

2. Qarşılaşma və guşgünlüklə birləşməmə: «Ben səhvi etdim» deyil «Ben səhviyəm».

3. Qətlənmə: Qətlənmə hərəkətlərinin həyata keçirilməsi, qətlənmə mümkün olduğu qədər.

4. Özünü bağışlama: Mənfi təcrübəni öz həyət tarixinə birləşdirmək, təcrübəni çıxarmaq və daha irəli getmək. Bu mühüm mərhələ, toxik guşgünlüyü olan zaman mümkün olmayan.

Neurobiologiya haqqında maraqlı fakt: fMRT ilə aparılan tədqiqatlar, guşgünlüyü hissetməklə öndən qəlqən qabığı və adət qabığı aktivləşdiyini göstərir — empatiya, cəmiyyət əziyyəti və öz kontrollü ilə əlaqəli zonalar. Bu, guşgünlüğün tək qurucu sosial-affectiv qurucu ilə yanaşı, tək qurucu neyrobioloji əsasına da sübut edir.

Qapanış

Bu cür, guşgünlük hissi şəxsiyyətin formalaşmasında iki tərəfli Yanusdur. Onun rolu qiymətləndirmə və içindəki məzmununa görə diametral olaraq zıxşır.

• Adaptasiya olunmuş, məzmunlu hərəkət, empatiya və real məsuliyyət üzərində qurulmuşdur. O moral inkişaf, cəmiyyət birləşməsi və şəxsiyyətin yetkinliyinin hərəkətçisidır. O bizə hərəkətlərimizin sərhədlərini, nəticələrini və münasibətlərin qiymətini öyrədir.

• Xroniki, nevrotik və realıdan uzaqlaşmış, özünü təsəvvür etmək üzərində qurulmuşdur. O şəxsiyyətin inkişafını blokləyir və həyəti zəhərləyir.

Səhih şəxsiyyət, heç vaxt guşgünlüyü hissetməyən şəxs deyil, guşgünlüyün toxik formalarına qarşı psixoloji immunitətə malik və səhih guşgünlüyü konkret hərəkətlərə: təəccüblənmək, düzəltmək, davranışın dəyişməsi, transformasiya edən şəxsdir. Bu proses — guşgünlüyü hissetməkdən məsuliyyətə və özünü bağışlamaya qədər olan yol — şəxsiyyətin bütövlüyü və yetkinliyinin birinci marşrutudur. Nəhayət, guşgünlüyü hissetmək və qurucu şəkildə işləmək qabiliyyəti, yalnız cəmiyyətli, həm də moral varlıq səviyyəsini təşkil edir.

Permanent link to this publication: