Dostoyevskiyyə məxsus humanizm: necə onun qaradax şənəsi bizə insan olmağı öyrədir

Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiyy — adətən rus ədəbiyyatının ən qara, ən qəddar, ən “təm” klassiki adlanır. Onun qəhrəmanları öldürür, həyəcanlanır, cəhənnəmdən düşür, inanc və aqlını itirir. Onun səhifələri əzəb, qəza, təcridliliklə doludur. Görünür, bu dünya humanizmlə — sevgi, insanlıq və şəxsiyyət qədərliyyət haqqında təlim — nə qədər əlaqəlidir. Lakin Dostoyevskiyy dünya mədəniyyətində insan ruhunun ən qəti və dərin müdafiəçilərindən biri olub. Onun humanizmi şəkərli deyil, sentimental deyil, cəhənnəmdən doğulub, amma təqdimatı buna görə də qüvvətli.

Illüzyonsuz humanizm: insan, kimi o var

Dostoyevskiyy 18-ci əsrin aydınlarından və ya bir çox onun dövr yoldaşlarından, təkmillik və aqla inananlardan fərqli nədir? O insanı idealizə tapır. O bilir ki, insanın içində heyvan, anqel var, və çox vaxt heyvan qüvvətli olub. Onun qəhrəmanları “yaxşı yoxsul” və “mədəni oğru” deyil, bu insanlar, onların xəyali, qəhrəmancıqlığı, kədərliliyi və ümidsizliyi ilə həyata gəlirlər. Lakin tam da bu yerə Dostoyevskiyyin humanizmi gəlir: o insanı, hətta o uğursuz olsa da, qarşısına çıxır. O onda bir təbəqə axtarır, hətta o yaxın olub.

Raskolnikovu misal göstəriləcək. O yaşlı qadını öldürür, özünü “qüvvətli” teoriyası ilə müdafiə edir. Romanın ərzində onun içki cəhənnəmini görürük: o hərəkət edir, xəstələnir, aqlını itirir. Dostoyevskiyy ona asan yol vermir. Lakin sonunda o ona umud verir — Sonya vasitəsi ilə, xristian səmərliyi ilə. Bu öldürməni təsdiqləmək deyil, əksinə, hətta ən düşmən insanın da sevgi üçün itirilə bilmədiyini təsdiqləməkdir. Dostoyevskiyyin humanizmi bu, ki, o insanı həmişə ölümcül hesab etmir, o həyətə qalır.

“Bəs” romanı kimi xəbərdarlıq: inancsız humanizm — deyil humanizm

“Bəs” romanında Dostoyevskiyy insanla yüksək mənasının arasında münasibətinin itirildiyi hadisəni göstərir. Bu roman, mənasız humanizmlə, moral dayağı olmayan fikirlərin əksinə çevrildiyi haqqında bir xəbərdarlıqdır. “Bəs” qəhrəmanları — intellektuallar, inqilabçılar — dünyaı yenidən qurmaq istəyirlər, amma onların metodları dağıcılığa, qəddətə və ölümə gətirib çıxarır. Dostoyevskiyy deyir: əgər Tanrı yoxdursa, hər şey mümkündür. Lakin o yalnız tanrısızlıqla qorxutmur — o, mənəcətənlikdən ödəniş verir.

Və bu onun humanist həvəsi: o insanı özünü xilas etmək istəyir. O “sürən insan” olmaq qədərindən qorxur. O bu, ki, yalnız müasir fikirə qəbul etmək deyil, hər bir insan həyatına dərindən məhəbbət göstərməkdir.

“İdiot” romanı: məhəbbət və səmərət

“İdiot” romanının qəhrəmanı knyaz Mıskın, rus ədəbiyyatında ən xüsusi humanist hesab olunur. O propaqanda aparmır, təlim vermir, cəzə vermir. O yalnız səmərət edir. Onun məhəbbəti çoxda xəstəxanəli görünür, o zəhliyyət görməməsi çoxda cəhəlilik kimi görünür. Lakin tam da bu qəhrəman onun humanizmini göstərir: o teorik “insanlıq”a məhəbbət deyil, hər bir insana məhəbbət, hətta bu insan qələbəsiz qadın və ya qəhrəmancıq insan olsa.

Mıskın, Nastasya Filyipovna, Aglaya, Rogozinin xilas etmək istəyir və məğlub olur. Dünya onun cəhəlliyətini qəbul edir. Lakin onun məğlubiyatı fikirin məğlubiyatı deyil. Dostoyevskiyy göstərir: hətta yaxşı bir şey bu dünyada qüvvətsiz olsa da, o həmişə insanlığın ən böyük qüvvəsidir. Mıskının humanizmi qələbəli deyil, tragikdir, ancaq o itirilib.

“Karamazovlar qardaşları” romanı kimi humanizmin sintezi

Dostoyevskiyyin son romanında humanizm özünün zirvəsinə çatır. Burada heç bir müəyyən qəhrəman yoxdur: qardaşlardan hər biri — Aleksey, İvan, Dmitri — insan ruhunun bir hissəsidir. İvan, Tanrıya qarşı çıxan isyana, Dostoyevskiyyin ciddi qəbul etdiyi intellektual bir tədbirdir. O argumentlərini saxlamaqdan imtina etmir, onları mərkəzə qoyur. Lakin cavab olaraq “Böyük inkvizitor haqqında əfsanə” — mənasızlıqda azadlıqın əsirliyə çevrildiyi və sevgidən məhrumlıqda boşluq yaranan bir nağımdır.

Sonuncu səhnə — Alekseyin daşın üzərindəki nutqu, o uşaqlara yaxşı və qəddar, həyat və ölüm haqqında xatırlatma qılır — Dostoyevskiyyin humanizminin kəmiyyətidir. O reçəblər vermir, yerdən göyə qədər rəiyyət etmir. O deyir: “Hər şeydən sonra yaxşı olun, dünyanın hər hansı qəddarlığına baxmayın”. Bu çox çətindir, çox çox olub. Lakin bu yeganə əhəmiyyətli şeydir.

Ağrı və humanizm: niyə Dostoyevskiyy bu çoxluqda ağrı haqqında danışır

Çoxları Dostoyevskiyyi çoxlu ağrı ilə ittiham edirlər. Onun qəhrəmanları əzəb çəkirlər, əziyyət çəkirlər, ölürdülər. Lakin o üçün əzəb öz məqsədi deyil, açıqlanma yolu. Əzəb vasitəsi ilə insan özünü görür, əzəb vasitəsi ilə o məhəbbətə qəbul edə bilər, əzəb vasitəsi ilə o Tanrıya və ya insanlığa çata bilər. Dostoyevskiyyin humanizmi əzəbi inkar etmir — o deyir ki, əzəb final nöqtəsi deyil.

O göstərir ki, insan yalnız əzəb çəkəndə çox böyük addımlar atmağa qədər yetər. Raskolnikovun cinayəti onun içki əzəbi, onun ümidsizliyi nəticəsidir. Lakin onun qələbəsi də əzəbdən başlayır — onun günahını tanıması, əzəbi qəbul etməsi ilə. Dostoyevskiyy inanır ki, insan əzəb vasitəsi ilə yenidən doğulur, bu ədəbiyyatda ən güclü humanist fikirlərdən biri sayılır.

Bugünə qədər aktuallıq: niyə hələ də Dostoyevskiyyi oxuyuruz

Dostoyevskiyyin doğulmasından iki əsr keçdikdən sonra o hələ də dünyanın ən çox oxunub və tərcümə olunub olan yazıçılarından biri qalır. Niyə? Çünki onun humanizmi qədim deyil. O dövrsiz şeylər haqqında danışır: sevgi və nəfət, inanç və şübhə, azadlıq və məsuliyyət. Texnologiyaların inkişaf etdiyi və qiymətlərin çox vaxt dağıldığı bir dünyada Dostoyevskiyy bizə insanın yalnız bioloji obyekt və sistem elementi olmadığını xatırlatdırır. O bir şəxsiyyətdir, onun içki dünyası bir universumdur, bu universum qorunmalıdır.

Onun humanizmi utopiya deyil. Bu insan haqqında təcrübəli bir baxış, ancaq umudu itirməyən bir baxış. O deyir: evet, dünya qəddardır, insan qələbəsiz və zəif ola bilər. Lakin o başqa da ola bilər. Və seçim həmişə onun əlinədir. Bu Dostoyevskiyyin ən böyük humanizmi: o insanın seçim hüququnu qorur, hətta当所有情况都对他不利时。

Başıxlama

Dostoyevskiyyin mirasının humanizmi çox şəkərli bir xalq hikayəsi deyil. Bu çətini, qəddar, ancaq dərin insanlıq fəlsəfəsidir. O insanı yaxşı deyil, ancaq daha yaxşı ola biləcəyini deyir. O bizə bunu öyrədir ki, hətta ruhun ən qara köşəsində də işıq tapmaq olar, əgər axtarmaqdan imtina etmirsək. Onun kitabları məhkəmə deyil, səmərət təklifidir. Və o zamana qədər ki, onun səhifələrini oxuyuruz, bu danışma davam edir: insan olmaq haqqında. Və beləcə, beləcə, onun humanizminin ən böyük qüvvəsi buradır.

Permanent link to this publication: