Əkonomiya və hava axşamı: mənbəli determinizmdən antropogen transformasiyaya

Introduksiya: Hava axşamı iqtisadiyyat sisteminin temel və təhlükəsi olaraq

Hava axşamı ilə əkonomiya əlaqəsi sosial elmlərdə ən qədim və ən aktual biridir. Tarixdə hava axşamı resurs bazasını və ətraf ətrafı qoridorlarını formalaşdırırdı, regionların xüsusiyyətlərini və inkişaf tərəqqülünü müəyyənləşdirmişdir. XXI əsrdə bu əlaqə dramatik yeni ölçülərə qədər artıb: antropogen hava axşamızi dəyişikliyi ekoloji fondan keyfiyyətli məkroekonomik riskə çevrilib, global maliyyə sistemlərini, təchizat qatarlarını və cəmiyyətin stabilliyini dəstabilizasiya edə bilər. Buna görə də, hava axşamı həm başqa şərtlərə, həm də nəticə olaraq iqtisadi fəaliyyətə bir vaxtın şərti və sonuncu təhlükəsi kimi çıxış edir.

Tarixi perspektiv: hava axşamı iqtisadiyyatın memarı kimi

Mənbəli determinizm və kənd təsərrüfatı: Doynəsindən əvvəlki iqtisadiyyatlar birbaşa agroklimatik potensialdan asılı idi. Yıxış səviyyəsi, vegetativ periodun davamı və ortalama illik temperaturlar nə qədər bitkilər yetişdirilib (umumilikdə soyuq iqlim bölgəsində pambıq, musson Asiyasında ris), bu da nə qədər əhalinin sıxlığı, cəmiyyətin strukturu və dövlətçiliyi təsir edirdi. «Zərni» mədəniyyətləri (Misir, Məsopotamiya) müəyyən dərəcədə rəqəsli axınlarla formalaşmışdır.

Hava axşamı və nəqliyyat: Qar örtüyü şimalda nəqliyyatı müəyyənləşdirirdi, mussonlar isə Hind Okeanı üzrə daxili ticarəti müəyyənləşdirirdi. Qaz qazıma və hava qazıma qurğularının çıxarılması ilə parovoz ətəyi və klimatlaşdırma aparılmadığı qədər isti və soyuq regionlarda iqtisadi fəaliyyət mövsümi və məhdud idi.

Əmək qəzası kimi «azadlıq»: Qazıma təsərrüfatının massiv istifadəsinə başlanması (kar, daha sonra neft və qaz) iqtisadiyyat ilk dəfə olaraq klimat məhdudiyyətlərini müəyyən dərəcədə özüələqək edə bilmişdir. Qarajlar qışda işləyə bilər, mallar ilə il boyu daşınır, istilik və soyuq qurğulara çıxarılma başlanmışdır. Lakin bu “azadlıq” səbəb rolunu oynayan mənbəyə, onun yanğışının müasir klimat krizisinə səbəb olmasına əsaslanır.

İnqilabçı fakt: İqtisadçı Vilhelm Nordhaus, 2018-ci ilin Nobel mükafatı laureatı, 1970-ci illərdə hava axşamı ilə iqtisadi böyümənin əlaqəsini miqyaslı şəkildə modelələməyə ilklərdən biri idi. Onun modelləri kar dövrünü, temperatur dəyişikliklərini və məkroekonomik göstəriciləri birləşdirirdi, modern klimat iqtisadiyyatının əsaslarını qoyurdu.

Modern təsir kanalları: hava axşamı iqtisadiyyata nə qədər təsir edir

Qlobal qızışma hava axşamızi dəyişikliyi bütün sektoru müqayyətli və müqayyətsiz kanallarla təsir edir.

Extremal hadisələrin doğrudan zərəri: Qasırıq, su basması, qurug, meşə yanğınları infrastruktur, mülkiyyət və kənd təsərrüfatına böyük zərər verir. Misal olaraq, Swiss Re Institute-nın məlumatına görə, 2023-cü ildə qlobal iqtisadi zərərlər təxminən 280 milyar dollar təşkil edir. Bu hadisələr daha çox və daha güclü olmağa başlayır.

İş qabiliyyətinin azalması: Qızışma dalğaları birbaşa açıq işlərdə (qurğuculuq, kənd təsərrüfatı) və hətta klimatlaşdırılmamış otaqlarda iş qabiliyyətini azaldır. Tədqiqatlar göstərir ki, 30°C-dən yüksək temperaturda iş qabiliyyəti 10-20% azalır. Bu, tropik və subtropik ölkələrin iqtisadiyyatlarına “qızışma stressi” yaratır.

Qlobal təchizat qatarlarının pozulması: Hava axşamızi hadisələri daha çox kompleks logistik şəbəkələrə şok olur. Taylandda (2011) su basması dünyanın qəsdik disk istehsalını dayandırdı, Panama (2023-2024) qurugun Panamalı kanalın işini təhlükələndirir, bu kanal dünya ticarətində kritik əhəmiyyətli bir rol oynayır.

Ürənçilik azalması və qida təminatı: Yıxış rejiminin dəyişməsi, qurugun sayının artması və parazitlərin arealının genişlənməsi kənd təsərrüfatını təhlükələndirir. Xüsusilə bir neçə növ məhsulun ixracına tabe olan monoqültürlü iqtisadiyyatlar (kakao, qahva) çox çox zəifləyir.

Finans sistemlərinə risklər: “Qalmış aktivlər” (stranded assets) — əsas mənası. Bu, nizəli düşən karbon emisiyası ekonomikasına keçid prosesində qiymətini itirən aktivlərdir (tapıla bilən, lakin qazılmaz olmayan kömür, neft; TƏS qurğuları). Onların qiymətini itirilməsi bazarlar və bank sektoru krizislərinə səbəb ola bilər. Həmçinin, təminat ödəmələri artır, bu da təminatların qiymətini artırmağı və ya riskləyən regionlarda onların qəbul edilməməsini nəzərdə tutur.

Qaraşınlaşdırma iqtisadiyyatı: məhsuldarlıq və imkanlar

Hava axşamızi dəyişikliyi ilə mübarizə yeni, “yaşıl” iqtisadi inkişaf paradigmasını yaratır.

İnvestisiya və inovasiya: Təmiz texnologiyalara (biologiya enerjisi, elektromobillər, yaşıl hidrogen, kar qazı qəbulu) keçid massiv kapital sərmayələri tələb edir, bu da öz növbəsində iqtisadi böyümənin və yeni iş yerlərinin yaratdığı qatar olaraq işləyir (“yaşıl iş yerləri”).

karbon idarəetməsi və qiymətləndirmə: Karbon mükəlləfiyyət vergisi və ya emissiya kvotaları ticarət sistemləri kimi alətlər, təmizlənməni maliyyə olaraq məhdud edən hərəkətləri məhdud etmək məqsədi ilə yaradılmışdır. Onlar biznesin emissiyaları azaltmaq və “yaşıl” texnologiyalara investisiya etmək üçün maliyyə stimulları yaratır. Misal olaraq, Avropa emissiya ticarət sistemləri (EU ETS) dünyanın ən böyük sistemidir.

Qlobal üstünlük: Daha erkən “yaşıl” sənayeləri yaradan ölkələr (sünbül panelləri, qurğular, akkumulyatorlar istehsalı) XXI əsrin XX əsrinin iqtisadiyyatında strateji üstünlük qazanır. Bu, yeni geopolitikada yaranır, litium və kobalt neftdən daha əhəmiyyətli ola bilər.

“Yaşıl” uğuru nümunəsi: Dənemarka, 1970-ci illərdə qətiyyətli siyasiyyətə görə, qurğuları inkişaf etdirməyə başlamışdır. Bu gün o, bu sənayedə dünya lideridir: Vestas şirkəti dünyanın ən böyük qurğular istehsalçısı olub, qurğular 40% içki elektrik istifadəsini örtür. Bu, klimat təhlükəsini (emisiyaları azaltmaq tələbini) güclü ixrac sənayesi olaraq çevirmişdir.

Hava axşamı riskləri və qlobal müasir hadisələr: hüquqi keçid

Hava axşamızi mənimsəmələrin iqtisadi nəticələri çox qeyri müntəzəm paylanmışdır, bu da yeni dünya müasir hadisələrinin risklərinə səbəb olur.

Ən çox zəifləmiş inkişaf etmiş ölkələrin qələbəsi: Ən böyük zərər azərbaycanlı ölkələrə düşür, çox vaxt tropiklərdə yerləşmişdir, lakin onların tarixdəki CO2 emissiyasının qatnaşması minimaldır. Onlarda qlobal adaptasiya üçün maliyyə və texnologiya qaynaqları azdır.

“Qlobal müasir hadisələrinin” nəzəriyyəsi: Qlobal ekoloji iqtisadiyyata keçidin sosial qorunma ilə müşayiət olunması qaydasıdır. Bu qayda, qırmızı sənayelərdən (kömür, neft və qaz) işçilərinin qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri-qeyri
© elib.ge

Permanent link to this publication: