Danimarka İkinci Dünya Müharibəsi və Holokost illərində: müxtəlifliyə malik realitiyyət

İntroduksiya: unikiyyətli işğal rejimi

Danimarka 9 aprel 1940-cı ildə "Veserübung" operasiyası çərçivəsində natsist Almaniyasının qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. Lakin Danimarka hadisəsi natsist işğalı tarixinə xas olmuşdur. 1943-cü il avqustuna qədər Danimarka formal suvereniteti, funksiyalı parlament, sosial-demokrat Torvald Stauningin başçılığındakı hökumət, ordu və hətta kral Kristian X-ni saxlamışdır. Bu xüsusi status, "samarqas işbirliyi" və ya "sülh siyasəti" adlandırılan bu status, ölkənin xüsusi mövqeyini müəyyənləşdirmiş və danimarka yəhudi xalqının qədərini təsir etmişdir.

1940-1943 "Modeli": işbirliyi və kompromis

Alman komandaları danimarka iqtisadiyyatının qərzi məişət məhsulları (qarğıdalı, yağ) və sənaye işinin davamlı işləməsindən yararlanmaq istəyirdilər. Danimarka "nümunə protекторatı" statusunu almışdır. Siyasi məmnuniyyət və Almaniyaya təchizat əvəzində danimarka hökuməti içki işlər üzrə nəzarətini saxlamışdır. İşğalın ilk illərində Danimarkada hərbi mövqedə qoyulma qoyulmamış, natsist variantında rasist qanunlar qəbul edilməmiş, azsaylı alman administrasiyası günlük həyata qədər az qarışmışdır.

İnqilabçılıq fakt: Kral Kristian X, yayğınlı, ancaq tarixi olaraq təsdiqlənməmiş bir məlumatda yəhudi ilə soliddarlıq göstərmək üçün yelənən yəhudi xəttəri kimi tanınır. Danimarkada yelənən qızıl xətt haqqında real fərman heç vaxt çıxarılmamışdır. Lakin kral həqiqətən də yəhudi vətəndaşlarını qorumaq üçün hökumətə qəzetli təzyiq göstərmiş və onun gündəlik Kopenhagen qəzetləri sərbəst olsa da, güclü qoruma ilə yox, simvolik olaraq danimarka sülhü və şücaətini təmsil edən qəzetləri sərbəst qəzetlərə çıxarmışdır.

1943-cü ilin qırmızı nöqtəsi: işbirliyindən müqavimətə keçiş

Situation 1943-cü ilin yazı-sonbaharında ciddi dəyişdi. İşğalın qarşısında olan tənqidi artırdı, sabotaj hadisələri çoxaldı, Almaniyanın Stalingrad və Afrikada məğlub olması strateji cizgiyi dəyişdi. 29 avqust 1943-cü ildə alman hakimiyyəti danimarka hökumətinə qətiyyətli bir ultimatum təqdim etdi və qətlkar cəzalar və terror tədbirlərinin qəbul edilməsini tələb etdi. Hökumət rədd etdi və dağıdıldı. Alman Reichskomissarı Werner Best çərçivəsi altına alındı. Danimarka donanması öz qüvvələri ilə qarşı qoyuldu və almanlara təslim edilmədi. Yeni mərhələ — açıq müqavimət dövrü başladı.

Yəhudi xalqını qorumaq üçün operasiya: kollektiv cəhd və onun səbəbləri
Danimarka tarixinin ən tanınmış səhifəsi 1943-cü il oktyabr ayında yəhudi əhalisinin çoxluğunu qorumaq olmuşdur. 1-2 oktyabr gecəsi alman diplomatı Qeorg Qeyrinq fon Dukvitsin verdiyi məlumat əsasında danimarka partizanı qrupları, çoxlu sayda sıradan insanların dəstəyi ilə müəyyən edici bir operasiya təşkil etmişdir.

İlk həftələrdə 7200 yəhudi və 700 yəhudi olmayan qohumları danimarka balıqları ilə Eresun çərçivəsindən təqribən müstəqil Şvetsiyaya gizlicə daşınmışdır. Qətlkarlıqlara məruz qalan yəhudi sayı 470-ə çatmış və onlar Terezinştat qəzasına deportasiya edilmişdir. Xüsusi ilə danimarka hökuməti və Qırmızı Xəttin davamlı təzyiqi nəticəsində bu məhbuslar əksərən müharibəni qədər sağ qalmışdır.

Ünik faktorlar uğuru:

Antisemitizmin yoxluğu: Danimarka cəmiyyətində massiv yəhudi qırğını yox idi. Yəhudilər (əhalinin 0.5 faizindən azı) yaxşı inteqrasiya olmuş, yəhudi dininə mənsub danimarkalılara bərabər hesab edilmişdir.

İnsan qarşıtı hökmranlıq: Operasiyada minlərlə insan iştirak etmişdir — polis, oblavaları xəbərdar edən, xəstəxanaların içərisində insanları qoruyan doktorlar, balıqların xəttindən insanları gizləyən balıqlar və həmçinin həyatlarını təhlükəyə atmaq istəyən sıradan balıqlar.

Özəl statusu: Hətta 1943-cü ildə də almanlar burada cəldliklə davranırdılar, ciddi qətlkarlıqlardan qaçmaq üçün massiv tədbirlər görürdülər, bu da iqtisadi təchizatın pozulmasına qarşıdurulurdu.

Məsələ: Bir balıq qayığı, "Egir", Erik Kreyerin rəhbərliyi altında bir neçə gecədə çoxlu sayda təhlükəli səfərlər edərək yüzlarla insanı daşımışdır. Buna bənzər hadisələr onlarla sayılır. Budapeşttdə yəhudi xalqını qoruyan şвед diplomatı Raul Vallenberq, daha sonra danimarka nümunəsindən ilhamlanmışdır.

İstər məhəbbət, istərsə də tarixi qiymətləndirmə

Danimarka müharibə illərinin tarixi tətqiqatı bir neçə mərhələ keçmişdir:

Yenidən qurmaq zamanı "bütün xalqın müqavimətçisi" mifologiyası, yəhudi xalqının qorunması və müqavimət hərəkəti haqqında diqqət yetirərək, 1940-1943-cü illərin işbirliyi dövrünü qarşısına qoyan.

1960-80-ci illərdə kritik tədqiqat, tarixçilərin danimarka hökuməti və biznesin natsistlərlə olan kompromislərini və iqtisadi işbirliyini öyrənməyə başlaması.

Modern kompleks yanaşma, həm işbirliyinin, həm də massiv qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətinin qərb hökumətin
© elib.ge

Permanent link to this publication: