İnsanlığın tarixində ən effektiv dünya diplomatizmi

Dünya diplomatizminin effektivliyini qiyməyərkən, tarixçilər və siyasi elmlər alimləri müəyyən uğurları seçməkdən ziyadə, desilliklər, hətta yüzilliklər boyu stabil bir dünya nizamı qurmaq və böyük qarşıdurmaları qarşısaldırmaq üçün sistemlər və strategiyaları seçirlər. Bu kontekstdə "effektivlik" yalnız sülh müqaviləsinin imzalanması deyil, müharibə ehtimalını minimalallaşdırmaq üçün dayanıcı institutlar, qayda və balansların yaradılmasıdır. Bu baxımdan, insanlığın tarixində ən effektiv dünya diplomatizmi Vəstfalskı sistemli dövlət suverenliyi və sonrakı Avropa və Avroasiya integrasiyasının kombinasiyası hesab oluna bilər.

Əsas: Vəstfalskı müharibə (1648) və modern diplomatikanın yaranması

1618-1648-ci illərdə baş vermiş, həm dini, həm də hegemoniya mücadiləsi olan Təhribatlı müharibədən sonra, Avropada tarixdə ilk çoxtərəfli diplomatik kongres çağırıldı. Onun nəticəsi — Vəstfalskı müharibə — inqilabi prinsiplər yaradı:

Dövlət suverenliyinin prinsipi: Dövlət öz ərazisində hökm sürən gücün ən yüksək nəslidir, xarici təsirin (xüsusilə, Papalık və Səciyyətli Rımdən doğrudan müdaxilə) azad və özəl bir gücə malikdir. Bu, bütöv bir xristian imperiyasının fikrini dayandırdı və siyasi müxtəlifliyi qəbul etdi.

Qüvvələrin balansı prinsipi (Balance of Power): Sistem bir dövlətin hakimiyyətini qarşısaldırmaq üçün qarşıtbalansların yaradılmasını tələb edirdi. Hər hansı bir hegemoniya cəhdi otomatik olaraq qarşıtçılar qrupunun yaranmasına səbəb olurdu. Bu logika sonrakı üç yüzillikdə Avropa diplomatizminin əsasını təşkil etdi.

Diplomatikanın institusionallaşması: Daimi diplomatik missiyaların, müzakirə protokollarının yaranması və münaqişələrin sülh yolu ilə həll olunması ideyası meydana çıxdı.

Effektivlik: Vəstfalskı sistem, hər hansı bir müharibənin qarşısını almasa da, Avropa nizamının mərkəzindəki stabil birlik təmin etdi. O, beynəlxalq münasibətlərin ənənəvi «dili»ni yaradı. Onun suverenliyət və hüquqi bərabərliyə aid prinsipləri modern beynəlxalq hüququn (BMT Sənədi) əsasını təşkil etdi.

İnkişaf: Vensk kongresi (1814-1815) və "Avropa Konserti"

Napolyon müharibələrinin qarşısızlıqlarından sonra diplomatika dünyası bir addım irəli getdi. Klemens fon Metternich və Şarl Talleyranın rəhbərliyi altında keçirilən Vensk kongresi yalnız xəritəni yenidən qurmaq deyil, həm də tarixdə ilk dəfə daimi kollektiv təhlükəsizlik sistemini — "Avropa Konserti"ni yaratdı.

Qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş qəbul edilmiş q
© elib.ge

Permanent link to this publication: