Beş Azadlıq və Beş Xeyirliyyət Sahəsi: Hayvan Elmlərində Etik Paradigmanın İyiricəsi

İntroduksiya: Mənfi təyinatdan pozitiv modelə

1965-ci ildə Böyük Britaniya Kənd Təsərrüfatı Hayvanların Xeyirliyyəti Şurası (Brambell Komitəsi) tərəfindən formalaşdırılan "Beş Azadlıq" (Five Freedoms) konsepsiyası modern zooprotectorluq və hayvan xeyirliyyəti elmi (Animal Welfare Science) üçün temel prinsiplərdən biridir. Lakin öz dövrünə görə inqilabi olan bu konsepsiya reaktiv xarakter daşıyırdı və ənənəvi surətdə streslərin minimallaşdırılmasına diqqət yetirirdi. Son iki əsrin sonlarında elmi cəmiyyət "Azadlıqlar"ın müəyyən qiymətini qəbul edərək daha inkişaf etmiş və holistik bir model — "Beş Xeyirliyyət Sahəsi" (Five Domains) təqdim etmişdir. Bu inkişaf sadəcə ciddiyən qarşı gəlməkdən aktiv həyata qoyulmağa keçid edir.

"Beş Azadlıq" konsepsiyası: Tarixi kontekst və tərkibi

Əsasən kənd təsərrüfatı hayvanlarının saxlanma şərtləri haqqında ictimai narahatlıqlara cavab olaraq yaradılan bu konsepsiya, insanın təmin etməli olduğunu qəbul edən beş əsas prinsip təqdim edir:

Qida və susuzluqdan azadlıq — təzə su və qida ilə sağlamlıq və güclülüyü saxlamaq üçün.

Diskomfortdan azadlıq — qəbul edilən mühitdən, o cümlədən qoruma və rahat istirahət yerindən.

Ağrı, yaralanma və xəstəlikdən azadlıq — profilaktika, sürətli diaqnoz və müalicədən.

Ətraf mühitdən azadlıq — öz növü hayvanları ilə yaxınlaşmaq üçün kifayət qədər yer, şərtlər və qruplaşma təmin edilməsi.

Qorxudan və stressdən azadlıq — psixoloji streslərin qarşısın alınması üçün şərtlər və tərziyyət təmin edilməsi.

Qüvvətli tərəflər və məhdudiyyətlər: "Azadlıqlar" qanunvericilik və yoxlama sistemləri (məsələn, Welfare Quality® sertifikasi sistemləri) üçün açarlı bir struktur təmin edir. Lakin onlara mənfi fokuslanmağına görə tənqid edilir:

Mənfi fokuslanma: "Azadlıqdan" qaçmaq yerinə pozitiv vəziyyətlərin təmin edilməsinə diqqət yetirilməz.

Antroposentrizm: "Ətraf mühitdən" azadlıq tərifi qidalanmış şərtlərdə mübahisəli ola bilər.

Statiklik: Model fərqli azadlıqlar arasında kompromisləri nəzərə almadı (məsələn, xəstəlikdən azadlıq üçün vaksinasiya müvəqqəti stress yaratmaqdadır).

"Beş Xeyirliyyət Sahəsi" modeli: Elmi əsaslandırma və tətbiqi

1990-cı illərdə əsasən professor David Mellor (Nüvə Zelandiya) tərəfindən təqdim edilmiş "Beş Xeyirliyyət Sahəsi" modeli xarici şərtlərdən içki subyektiv vəziyyətə diqqət yetirir. Xeyirliyyəti xarici təsirin dörd fiziki-funksional sahəyə təsirindən nəticələnən bir nəticə kimi qiymətləndirir ki, bu da öz növbəsində beşincisini — mental vəziyyəti qurmaqdadır.

Sahə 1: Qida. Fokus sadəcə qida yoxluğundan qaçmaq deyil, müxtəlif növ qida ilə qidalanma, axtarış və qaydaya salma təcrübəsindən qəbul edilən pozitiv hisslərə diqqət yetirir. Məsələn, qırmızı otuqlar üçün uzun müddətli qarğıc qaldırmaq imkanı; qoyunlar üçün qidalanma zamanı qazımaq.

Sahə 2: Mühit. Komfortlu şərtlər seçmə imkanı ( isti/soyuq, qoruma/çöl), mənfi təsirlərin olmaması (qismət, quraqlıq, sıxıntı) və mühitin zənginləşdirilməsi (tədqiqat və manipulyasiya üçün materiallar) üzrə diqqət yetirir.

Sahə 3: Səhiyyə. Yalnız müalicə deyil, fiziki formanın, enerji və vital təbiiyyət üzrə diqqət yetirir. Xəstəlik, yaralanma və funksional sistemlərin yaxşı işləməsi üzrə diqqət yetirir.

Sahə 4: Hərəkət. Ən kompleks sahə. Növün xarakterik hərəkətlərinin geniş repertuarını ifa etmək qədərindədir: sosial əlaqələr, oyun, tədqiqat, valideyn və s. Ən mühüm konsepsiya — mühit üzərində nəzarət (əsərbaycanca: "əsərbaycanca: nəzarət"), seçim imkanı.

Sahə 5: Mental vəziyyət. İntegrativ və mərkəzi sahədir. İlk dörd sahənin təsirindən formalaşır. Məqsəd — pozitiv mental vəziyyətlərin (qələbə, komfort, maraqlanma, qələbə, təhlükəsizlik hissi) mənfi vəziyyətlərin (qorxu, məğrur, ağrı, təhlikəsizlik) üzərində üstünlük təşkil etməsidir.

Ən böyük fərqləndirici: "Azadlıqlar" deyir: "Hayvanın qida yoxluğu olmamalı", amma "Sahələr" deyir: "Biz qida ilə yaxınlaşmaq və onu qazmaq təcrübəsindən qəbul edilən qələbə hissi yaratmaq üçün şərtlər yaratmalıyız".

Elmi əsaslandırma və tətbiqi

"Beş Xeyirliyyət Sahəsi" modeli sinirfizologiya və etolojiyə dərin köklənmişdir. Onun təsdiqi, hayvanların (özelliklə qədim növlər) mənfi hisslərin yaranmasına kömək edən sinir qabarıqlarına malik olduğunu qəbul edir. Pərəstişkar təcrübələr (məsələn, sosial qırmızılaşdırma və uğurlu tapşırıqlar) ilə əlaqədar pozitiv hisslər (məsələn, dopamin, opioid sistemlərin aktivasiyası) ilə əlaqədar.

Tətbiqi:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
Oxşar:
© elib.ge

Permanent link to this publication: