Atlandiya tarixi insan cивiliyasinin ən qədim və məğəribə olan əfsanələrindən biridir. On min illikdən artıq tarixi boyu fəlsəfəçilər, coğrafiyaçılar, arxeoloqlar və yazıçıları ilhamlandırır. Bir gecə itibarən qələbə qazanmış ölkə adı, utopiya cивiliyasinin ölümünə və mif və elmin arasında əbədi axtarışa simvoldur.

İlk xatırlanma: Platon'dan nəslərə

Atlandiya termini ilk dəfə M.Ö. 360 ildə yazılmış qədim yunan fəlsəfəçisi Platonun əsərlərində çıxış edir. "Timai" və "Kritiy" dialoqlarında o, bir çox böyük adanın olduğunu, o adanın Qərənfil qərərqə — yəni Orta Dənizin kənarındakı yerlərdə olduğunu təsvir edir. Platonun sözlərinə görə, Atlandiya güclü bir dövlət olmuşdur, bu ölkədə yüksək inkişaf etmiş mədəniyyət, ən son texnologiyalar və qədim dövlət quruluşuna sahib olmuşdur.

Amma Atlandiya sakinləri zamanla moral hədəflərini itirmiş, qəribəcikləşmiş və müharibəcikləşmişdir. Bu səbəblə tanrılar onlara zərbə yetirmişlər — zəlzələlər və su baxırları, bu adanı və onun əhalisini məhv etmişdir. O, filosofun sözlərinə görə, o zamandan etibarən "dənizə batmış və itibarən silinmişdir".

Mifin simvolidirlik və fəlsəfi mənası

Platon üçün Atlandiya az bir coğrafi obyekt deyil, daha çox moral məqalə idi. O, onu ideal dövlətin dağılması, qəhrəmancıqla və ambisiyalarla zədələnmiş nümunə kimi istifadə etmişdir. Bu mənada Atlandiya yalnız itibarən qələbə qazanmış bir qədim ölkə deyil, həm də insan cивiliyasinin hələcə də qələbə qazanmadığı mədəniyyətə aid olan fəlsəfi aləmdir.

Amma antik dövrdən etibarən, insanlar Platonun təsvirini müəyyən şəkildə mənasızlaşdırmağa çalışırlar. Yunan və romalı tarixçilər mifdən olan adanı yerləşdirməyə çalışırlar — bu da Aтlan Tikranı və Cənub Afrika sahillərinə qədər olan yerlərdən başqa heç bir versiya deyil.

İtibarən qələbə qazanmış dünyanın axtarışları

Böyük coğrafiyyat açılışlarının dövründə Atlandiyaya olan marağ yenidən qüvvələnmişdir. Yeni ölkələri açan dənizçilər çox vaxt onları itibarən qələbə qazanmış cивiliyyə ilə əlaqələndirirdilər. Xüsusilə XVI–XVII əsrlərdə, Avropa qədim biliklərini və itibarən qələbə qazanmış bilikləri axtarır vaxt, bu mif "itibarən qələbə qazanmış qədim ölkə" mifdən geniş istifadə edilirdi.

Amma XIX əsrdə mif elmi təsvirə malik olmuşdur. Amerikan kongresmeni və yazıçı Ignasius Donnelly "Atlandiya: qədim dünya" adlı əsərini nəşr etmişdir, bu əsərdə o, hamı qədim cивiliyyələrinin — Misir və Maya kimi prorodinə olan Atlandiyanı göstərmişdir. O, Atlandiyanın ölümünü bir səbəbli natural katasrofaya bağlayıb, elmi və mifoloji məlumatların Atlandiya adasında mövcud olmuş bir kontinentin mövcudluğunu göstərdiyini iddia etmişdir.

Elmi versiyalar və coğrafi mübahisələr

Modern elmi Atlandiya hipotezsinə qəbul edən tərəfdaşlıqla yanaşır. Atlantik okeanının dönməsindəki geoloji tədqiqatlar böyük bir kontinentin itibarən qələbə qazanmasını tapmamışdır. Ancaq bu, yerli katasrofların mövcudluğunu istisna etmir, bu katasroflar antik mifləri ilhamlandıra bilər.

Bazı araşdırıcılar Atlandiya tarixini M.Ö. 1600-cü ildə Santorin adasında (Fira) baş vermiş vulkan qaynama ilə əlaqələndirirlər. Bu hadisə minoçuların — bronz dövrünün ən inkişaf etmiş mədəniyyatlarından biri olan civiliyənən mənəviyyətini məhv etmişdir. Zəlzələlərlə və tsunamilərlə müşayiət olunan katasrofanın ölçüsü, yüzlərlə il sonra yunanlara çatmış miflərin əsasında dayanmaqda olub.

Atlandiya ilə əlaqələndirən digər hipotezlər isə İspaniya sahilləri, Azor adaları və Karib dənizinin sahilləri ilə əlaqələndirilir. Hər bir versiya öz argumentlərini qoyur, ancaq heç biri dəfəlik təsdiqlənməmişdir. Təktonik plitaların qaldırılması və düşməsi kimi coğrafi proseslər, sualtı qəsəbələrin və qədim yaşayış yerlərinin itibarən qələbə qazanmasını təşviq edə bilər, ancaq bu, Platonun təsvir etdiyi kimi bir ölkənin bir gecədə itibarən qələbə qazanmasını istisna etmir.

Psixologiya və Atlandiya mədəni kodu

Atlandiya fenomeni yalnız arxeoloji marağla deyil, insanın mənəvi tələbatı ilə də əlaqədardır. itibarən qələbə qazanmış cənnət mifləri, civiliyənən mədəniyyətin itirilmiş həmrəyliyini xatırladır. Bir qismi üçün Atlandiya qədim biliklərin simvolidir, digər qismi isə qəhrəmancıqla və texnologiya ilə məhdudlaşdırmağa qarşı xəbərdarlıqdır.

XX əsrin mədəniyyatında Atlandiya obrazı ümumiyyətlə qəbul edilmişdir. O, kitablarında, kinolarda və fəlsəfədə rast gəlinir, elmi fantastika və mənəvi axtarışları birləşdirən fikirləri birləşdirir. Yazıçılar və rejissorlar onu utopiyanın metaforası kimi istifadə edirlər, insanlığın utopiyanı yenidən qayda qoymaq cəhdlərini təsvir edirlər.

Psixoloqlar Atlandiyaya inamı kollektiv xatırlama — mifoloji arxeptip kimi qiymətləndirirlər, bu arxeptip katasrofadan qorxu və yenidən doğuş haqqında ümüdü əks etdirir. Bu mənada Atlandiya xəritədə deyil, insanın tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tənha tən
© elib.ge

Permanent link to this publication: