Altruistik çəhəngərləri Piterim Sorokinin və onların bugünkü aktualiyası

Öncəki hissə: Sosiology olaraq qurtarma layihəsi

Piterim Sorokin (1889–1968), modern sosiolojiyanın atalarından biri, sosial qırıntıların analiziylənən bir keçid edərək utopiya layihələşdirməyə başlamışdır. Onun sonrakı yaradıcılığı, 1954-cü ildə işıq üzü gören "Sevginin yolları və qüvvəsi" işi ilə nəzərə çarpır, altruizmi moral propaqandasız olaraq, fundamental sosial qüvvə kimi və sivilizasiyanın yeganə qurtarma yolunu əsaslandırmağa cəhd göstərir. Rus inqilabları, iç səhvlər və sürgünçülük keçirən Sorokin, yaşının sonunda "insanlığın moral silahlandırılması" elmi layihəsini işləməyə həsr etmişdir. Onun ideyaları, o dövrdə idealist kimi xəbərdar edilən, bugün global qırıntıların kontekstində yeni bir səs qazırmışdır.

1. İntegral paradigma: dağılmanın analiziylənənən sintez qurtarma

Sorokin ilk olaraq sosial qarışıqlıq analitikası kimi başlamışdır. "Qərziyyət kimi faktor" və "İnqilabın sosiolojiyası" işlərində o, qırıntıların bioloji və instinktiv insan davranışının alt qatlarını açığa çıxarmışdır. Lakin onun ən böyük əsəri — "Sosial və mədəni dinamika" (1937–1941) işi, üç növ mədəniyyətin dəyişməli cikllərini aşkar etmişdir:

1. Hissi (sensate) — materializm, hədsizlik, empiyirim əsasında qurulur.

2. İdeyalistik (ideational) — inanclara, ruhi absolyutlara, askesə əsaslanır.

3. İdealistik (idealistic) — iki əvvəlki növün sintez, birləşdirici.

Sorokin, o dövrdəki qərbi dünyanın hissi mədəniyyətinin qırıntısını diaqnozlaşdırmışdır. O, onun atomizasiyası, rəlitivizmi və nərminlik kultunun dağılma işarələrini və gələcək qırıntının önəmli işarəsi kimi görmüşdür. Çıxış yolu olaraq, o, keçmişə qayıtmaqdan deyil, yeni, integral (altruistik) mədəniyyəyə keçməyə inanmışdır, bu da "sevgi enerjisinə" əsaslanır.

2. Altruizm kimi enerji və sosial texnologiya

Sorokin altruizmi mistifikasiya etməyə çalışırdı, onu elmi tədqiqat obyekti kimi təqdim edərək və sosial mühəndisliyi aləti kimi göstərməyə çalışırdı.

• Sevginin enerji konsepsiyası: Sorokin sevgi/altruizmi "yük bir həyat enerjisi" kimi qiymətləndirmişdir, individləri və sosial sistemləri dəyişdirmə qabiliyyətində olan. O, onun formalarını: dini, etik, intellektual, estetik kimi qeyd edirdi.

• Harvard mərkəzinin empiyrik tədqiqatları: 1949-cu ildə Sorokin Harvاردda "Yaratıcı altruizmin tədqiqatı mərkəzi"ni qurmuşdur. O, onun rəhbərliyi altında minlərlə case study toplusu toplanmış və sistemləşdirilmişdir, yüksək altruizmin (dəvətçilik, şərəfliyyət, qəhrəmanlıq) ifadələri, sevgi və nəfsətliyyətin həyat vəziyyətindəki psixofizioloji təsirləri öyrənilmişdir.

• "Sevgi alkimiyasının" texnologiyaları: Sorokin altruizmi tərbiyə etmək üçün müəyyən metodlar təklif edirdi:

  1. Toplumda sevgi enerjisinin istehsalat, saxlama və cərəyan etməsini artırmaq üçün təhsil, incəsənət, media vasitəsilə intensivləşdirmək.

  2. Altruistlərə "sosiial qalxış" yaratmaq, onların idarəetdə mühüm mövqelərə gəlməsinə imkan yaratmaq.

  3. Şəxsi və sosial qarşıdurğuları özü keçirmək üçün "sosiokültüral terapiya" işləmək.

İlginli fakt: Sorokin altruistik əməllərin pozitiv fiziki təsirini sübut edən eksperimentlər aparmışdır. O, məhribanlığın məhribanlığın tətbiqi, sağlamlığı yaxşılaşdırmaq, həyatı uzatmaq və yaratıcılıq potensialını artırmaq üçün faydalı olduğunu iddia edirdi, bu da psixonevroimmunologiya və pozitiv psixologiya (məsələn, "yardımçı euforisi" – helper’s high) sahəsində modern tədqiqatları öncədən göstərir.

3. Modern dövrün kritikası və proqnozlar

Sorokin, o dövrdəki (və bizim dövrümüzün) cəmiyyətin xəstəliklərini qətiyyətlə təsvir edirdi, onların cəmiyyətin qüvvəsiz olduğunu göstərdiyi:

• Hissi mədəniyyətin qırıntısı: Qərziyyətli materializm, ekoloji qırıntı və ruhi boşluğa gətirmək.

• Qəddər və yalan mədəniyyəti: Media və politikanın mənfi, səssizləyici, bölünən narativlərin dominasiyası.

• Maddi məhsulların artımı və sevginin çatışmazlığı: Mənəvi inkişafdan məhrum olan texnoloji inkişaf, total qırıntı və manipulyasiya vasitələri yaratır.

Onun nəticəsi çətindir: cəmiyyət, egoizmi özəlləşdirə bilməyən və kooperasiyi inkişaf etdirməyən, öz özünü qırıntıya uğratmağa məcbur olan.

4. Bugünkü aktualiya: XXI əsrin tədbirlərinə cavab

Sorokinin fikirləri bugün, əsas global məsələlərin üstələnməsi üçün fəaliyyət proqramı kimi səslənir:

1. Pandemiyə və soliidxliyə qırıntı: COVID-19, ölkələr səviyyəsində ("vaxcin naqionalizmi") və şəxsi səviyyəsində altruizmin çatışmazlığını açığa çıxarmışdır. Sorokinin "altruistik yardımlaşma" modeli, cəmiyyətin sağlamlığına əsaslanan, utopiya deyil, praktik bir tələbdir.

2. Ekoloji qırıntı: Antroposentrizmin özəlləşdirilməsi və "ekoloji altruizminə" keçid — soliidxliyin genişlənməsinə, həmçinin biosferə də — Sorokinin sevgi enerjisinin genişlənməsi çağırışına tam təsadüf etmir.

3. Cəmiyyətlərin polarizasiyası və informasiya müharibələri: Sorokin "qarşıdurma mədəniyyətinin" mənfi təsirlərindən xəbərdar olmuşdur. Modern sosial şəbəkələrin algoritmaları, engagement və çox vaxt qarşıdurma təşviq edən, onun "sevgi məlumatı" yaymaq layihəsinin əksinə işləyir.

4. Soliidxliyə ekonomikası və ESG mövzusu: Sosial təsirli iş, təsirli investisiya, etik istifadə və korporativ cəmiyyət məsuliyyətinə olan maraq artımı, altruizmin iqtisadi mekanizmlərə daxil edilməsi fikrini praktik şəkildə həyata keçirir.

5. İnkişaf elmi (Well-being Science): İncəlik, empati, mindfulness və prososial davranış haqqında modern tədqiqatlar, Sorokinin cəhd etdiyi elmi bazanı təmin edir, o, altruizmin fiziki və zehni sağlamlığa faydalı olduğunu sübut etmək üçün.

Məsələ: "Etkili altruizm" (Effective Altruism) hərəkəti, məhribanlığı spontan tədbirlərdən sistemli, ölçülən və optimallaşdırılabilir praktikəyə çevirmək üçün çalışır, bu da Sorokinin yanaşmasının doğrudan nəslərindən biridir.

Qapanış: Utopiya olaraq elmi tələbət

Piterim Sorokinin altruistik çəhəngərləri bugün — bu, naiv xəyallı bir xəyallı deyil, həyati əhəmiyyətli elmi və siyasi layihədir. İnsanlığın texnoloji qabiliyyətləri onun öz özünü qırıntıya uğratmaq qabiliyyəti ilə müqayisədə bir çox dəfə çox olan bir dövrdə, Sorokinin sualı daha da çətindir: «Sevgi enerjisinin istehsalatı, saxlaması və dağıtılması, "nəfsətliyyət enerjisinin entropiyasını" qarşılamaq üçün yetericə çox olacaq, çox vaxt olacaq?

Onun mirası, bizə cəmiyyətin rolu və elmin ümumi rolu haqqında yenidən düşünməyə səbəb olur: onlar yalnız cəmiyyətin xəstəliklərini diaqnozlaşdırmaq deyil, həm də "dərman" işləməyə daxil olmalıdır. Sorokin göstərdi ki, altruizm zəiflik deyil, Homo sapiens növünün mənəvi strategiyasının ən yüksək formasıdır. Bir çox əlaqəli təhlükəliyyətlərin dünyasında onun integral paradigması, elmi bilik, etika və ruhi praktikaların sintezini tələb edən, mümkün olan yeganə cavabın yönünü təklif edir — «rival müharibəsindən yaratıcı kooperasiyaya, hissi mədəniyyətdən qurucu sevgi mədəniyyətinə keçid.

Permanent link to this publication: