Çöl şəhərləri və qum qazanları: antropogen tədbir və tənzimləmə

Ümumiyyət: Çətin şəraitdə urbanizasiya

Çöl bölgələrində böyük şəhərlərin yaradılması və inkişafı insanlıq tarixində ən ambisiyalı və riskli layihələrdən biridir. Bu qruplaşmalar, məsələn, Dubay (BƏƏ), Ər-Riyad (Səudiyyə Ərəbistan), Las-Vegas (ABŞ), Qahirə (Misir), suyun qarçılıq deyil, ekstremal temperatur və qum qazanları təhlükəsi ilə üzləşirlər. Qum qazanları (toz qazanları) — yalnız meteoroloji hadisə deyil, həmçinin antropogen fəaliyyət təsiri ilə ağırlaşdırılan kompleks ekoloji-sosial problemdir. Onların öyrənilməsi qlimatologiya, geomorfologiya, qərb quruluşu və cəmiyyət təmizliyi sahələrinin qovuşğunda yer alır.

Qum qazanlarının xarakteristikası və növləri

Qum qazanı (toz qazanı) — böyük miqdarlı kiçik ölçülü çərçivəli çərçivəli qələmlərin (qum, toz, torpaq) güclü küləklərin tərəfindən daşınmasıdır. Fərqləndirilir:

• Toz qazanları (Dust storms): Kiçik qələmlərin (0,063 mm-dən kiçik) minlərlə kilometrə çatdırılması. Saha, Qobi üçün xarakterikdir.

• Qum qazanları (Sandstorms): Daha böyük qələmlərin (0,063–2 mm) kiçik məsafələrə, yerdən aşağı qatlamda daşınması. Bu, qərb quruluşunda xarakterikdir.

Onların formalaşmasına: bitki örtüyünün olmaması, quru torpaq, güclü konvektiv axınlar və müəyyən relyef səbəb olur. Əsas antropogen faktor — quraqlaşma, qovuşqun qoyulması, meşələrin kəsilməsi, rasionalsız su istifadəsi və torpaqların çoxsaylı qarxlana bilərliyi ilə törədilir. Şəhərlər özləri də quraqlaşmanın qaynaqları olaraq qalırlar, resursları istifadə edərək və relyefi dəyişdirərək.

Qum qazanlarının şəhərlər və əhalisi üzərinə təsiri

1. Səhiyyə:

   • Respirator xəstəlikləri: PM10 və PM2.5 qələmlərinin qələmlərə daxil olması, astma, bronxitləri qızdırır, silikoz törədir. Uzunmüddətli təsir qardıroq xəstəliklərin və qan qətlərində artış ilə əlaqədar olur.

   • Infeksiyalar: Toz qələmləri qürbəklər, bakteriyalar, alerjenləri daşır.

   • Psixoloji təsir: Daimi qazanlar stress, klaustrofobiya, mövsümi duygusal rəddiyyətlərə səbəb olur.

2. İqtisadiyyat və infrastruktur:

   • Transport tükənliyi: Sıfır görünürlük hava hərəkətlərini dayandırır. Məsələn, 2022-ci ilin mayında İraqda baş verən qum qazanı hava limanlarının bağlanmasına və insanların dərhal təsirindən ölümünə səbəb oldu.

   • Qələmlərin məhsuldarlığı: Abrasiv qələmlər motorlar, mexanizmlər, solar panellərə zərər verir (solar enerjisi istifadə edən şəhərlər üçün kritikdir).

   • Enerji: Fotoelementlərin qarşısında qarşısına qoyulması 80-90% elektrik enerjisinin istehsalını azaldır.

   • Əkinçilik: Əkinlərin məhv edilməsi, torpaqların tuzlanması.

3. Qərb quruluşu problemləri:

   • Drenaj sistemlərinin, yolların, binaların qarşısına qoyulması.

   • Kondisiya hava sistemlərinin effektivliyinin azalması, çöl şəraitində həyati əhəmiyyətli olanlar.

   • Qarşısına qoyulmuş su qaynaqlarının su səviyyəsinin azalması.

Adaptasiya və təsirin azaldılması strategiyaları

Çöl şəhərləri kompleks tədbirlər işləyir:

1. Monitorinq və proqnozlaşdırma: Uydularda dayanır və mətəxəssis stansiyalarına əsaslanan erkən xəbərdarlıq sistemlərinin inkişafı (NASA-nın MODIS). Kувейт və BƏƏdə SMS-nin xəbərdarlıqları fəaliyyət göstərir.

2. Qərb quruluşu və mühəndislik həllləri:

   • Qələm qoruyucu yarıqları və bərərlər: Qərb quruluşunun periferiyasında qurşu qabığı və qələmlərin yetişdirilməsi (tamarisk, akasiya). Çin də çöl şəhərləri Takla-Makanda "Böyük yaşıllıq divarı" yaradır.

   • Arxitektura adaptasiyası: Binaların tərəfləri, aerodinamik formalar, qapıqlı pəncərələr, HEPA filtrləri ilə təmin olunmuş qüvvətli ventilasiya sistemləri.

   • Şəhərdəki yaşıllıq infrastrukturası: Parklar, vertikal bitki örtüyü, "yaşıllıq qarşıqları" yalnız mikroqazırlıqları yaxşılaşdırır, həmçinin qumu tutur.

3. Ekoloji bərpa (quraqlaşmanın mübarizəsi):

   • Qumun fixasiyası: Kimyəvi fixatorlar (polimer emulsionları) və ya biologik metodlar (bitkilərin yetişdirilməsi) istifadə olunur.

   • Rasionalsız su istifadəsi: Oxşarlıq üçün qapıqlı sulama, Dubay kimi təmizlənmiş qan suyunun istifadəsi.

   • Qarxlana bilərliyin qadağan olunması:

4. Sosial və cəmiyyət tədbirləri:

   • Qazan zamanı davranış qaydlarına dair təhsil kampaniyaları (daxil olmaq üçün evdə qalmaq, maska və respirator istifadə etmək).

   • Təlekomedisi və cəmiyyət yerlərində hava qaldırma sistemlərinin inkişafı.

Qeydlər və maraqlı faktlar

• Dubay (BƏƏ): Şəhər suyu təmizləmək üçün milyarlar qazanır, çoxsaylı parklar və golf sahələrini sulayır, "oazis" yaradır, bu da regional səviyyədə problemə təsir edir, çünki yüksək enerji tükəkliyi var. Qazanlarla mübarizə üçün monitorinq və genişmiqyaslı bitki örtüyü işləyir.

• Pekin (Çin): Çöl olmayan bir şəhər olmasına baxmayaraq, Qobi çölündən gələn güclü toz qazanlarından əziyyət çəkir. Vəzirliklər "Yaşıllıq Çin divarı" layihəsini həyata keçirir — minlərlə kilometrlər uzunluğunda meşə xəttləri, quraqlaşmanın qarşısını alır. Bu, dünyanın ən böyük geoinxeniya layihəsidir.

• Las-Vegas (ABŞ): Çölün Məhəbbət şəhərində qətiyyətli su təsərrüfatı yolu ilə nümunə verir. Şəhər sakinlərinə qızıl qazanları qaytarır, suyu təmizləmə və təkrar istifadə sistemlərini tətbiq edir.

• "Qan yağışı" fenomeni: Avropada çox vaxt qırmızımtıl rəngdə yağışlar düşür — bu, Saha qələmlərinin Orta dənizin keçməsi ilə əlaqədar olur. Bu, məsələnin transqran qədimliyini göstərir.

Qapanış: İstiqamət kimi müvafiqlik

Çöl şəhərləri insanlıqın qarşısında qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş qarşısına qoyulmuş
© elib.ge

Permanent link to this publication: