Ümumbəşəri dəyərlər Bertrand Rasselin fəlsəfəsində: skeptisizm və kosmopolitik humanizm arasında

Giriş: dogmatizmin tənqidi və rasional əsasın axtarışı

Bertrand Rassel (1872–1970) — britaniyalı filosof, loqik, riyaziyyatçı və ictimai xadim — ümumbəşəri dəyərlər məsələsinə moralist kimi, hazır həqiqətləri elan edən şəxs kimi deyil, skeptik-rasionalist kimi yanaşırdı. O, əxlaqın fövqəltəbii əsaslandırmasını (dini dogmaları) və intuisionist nəzəriyyələri rədd edir, dəyərlərin möhkəm əsasını insan ehtiyaclarında, sağlam düşüncədə və empirik bilikdə tapmağa çalışırdı. Onun yanaşması elmi humanizm və ya kosmopolitik rasionalizm adlandırıla bilər, burada universal dəyərlər səlahiyyətlərdən deyil, insan rifahı və birgəyaşayış şərtlərinin təhlilindən çıxarılır.

Absolyutların tənqidi və faktların relativizmi vs məqsədlərin universalizmi

Rassel “absolyut dəyərlər” anlayışına ehtiyatla yanaşırdı. “Elm və din” əsərində o, dəyərlərin öz-özlüyündə, kimsənin istəkləri ilə əlaqəsiz olaraq əşyalara aid edilməsinin səhv olduğunu iddia edirdi. Lakin bu, əxlaqi relativizm demək deyildi. Onun mövqeyi belə ifadə edilə bilərdi: dəyərlər insan təbiətinə və növün yaşamaq şərtlərinə nisbidir, lakin bu şərtlərin bütün insanlıq üçün oxşarlığını nəzərə alaraq, onlar faktiki olaraq universal xarakter qazanırlar.

Rassel əxlaqın iki mənbəyini ayırırdı:

Bioloji təkamülə əsaslanan sosial instinktlər (sempatiya, əməkdaşlıq).

Başqalarının istəklərinin təmin olunması və əməkdaşlığın uzunmüddətli perspektivdə öz istəklərimin daha tam təmin olunmasına gətirib çıxardığını başa düşməyə imkan verən ağıl.

Beləliklə, Rassel üçün ümumbəşəri dəyərlər ilahi əmr deyil, insan cəmiyyətinin yaşaması və rifahı üçün rasional prinsiplərdir.

Əsas ümumbəşəri dəyərlər: Rasselin etikası nüvəsi

Bu yanaşmadan çıxış edərək, Rasselin fəlsəfəsində bir neçə əsas dəyər seçmək olar.

1. Ağıl (Reason) ali fəzilət kimi

Rassel üçün ağıl insan problemlərinin həllinin əsas vasitəsi və hər hansı həqiqi əxlaqın təməlidir. Ağılın dəyəri onun bacarığındadır:

Dağıdıcı ehtirasları (fanatizm, hakimiyyət həvəsi, aqressiya) basdırmaq.

Müqavilələr tapmaq və faktları qərəzsiz qiymətləndirmək.

Dünyanı elmi şəkildə tanımağın əsası olmaq, bu da öz növbəsində insan həyatının yaxşılaşdırılmasına aparmalıdır.

Nümunə: “Mən niyə xristian deyiləm” adlı məşhur məqaləsində Rassel dini dogmatikanı başqa bir dogmatikanın mövqeyindən deyil, məhz ağıl, empirik və loji ardıcıllıq mövqeyindən tənqid edir, kor inancın azad həqiqət axtarışına mane olduğunu və tez-tez əzabların bəraəti olduğunu iddia edir.

2. Mərhəmət (Compassion) və əzabın azaldılması

Rassel hesab edirdi ki, əxlaqın əsas məqsədi dünyada əzabı azaltmaq olmalıdır. O yazırdı: “Yaxşı həyat — sevgi ilə ilhamlanan və biliklə idarə olunan həyatdan ibarətdir”. Burada “sevgi”ni yalnız şəxsi hiss kimi deyil, həm də aktiv, universal mərhəmət (benevolence) — başqalarının xeyrinə arzu kimi başa düşürdü. Bu dəyər simpatiya qabiliyyətindən və əzabın harada baş verməsindən asılı olmayaraq pis olduğunu rasional başa düşməkdən birbaşa çıxır.

Maraqlı fakt: Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Rassel pacifist mövqe tutmuş, buna görə Kembricdən qovulmuş və həbs olunmuşdur. Onun müharibəyə qarşı fəaliyyəti mərhəmət dəyərindən və ağlın münaqişələri eskalasiyaya deyil, həll yolları axtarmalı olduğuna inamından irəli gəlirdi.

3. Fikir və özünüifadə azadlığı (Freedom)

Rassel üçün azadlıq ağlın həyata keçirilməsi və şəxsi inkişaf üçün vacib şərt idi. O, azadlığa üç formada təhdid görürdü: dini dogmatizm, siyasi tiraniya və iqtisadi istismar. Onun klassik əsəri “Azadlıq və təşkilat” bu təhdidləri araşdırır. O, xüsusilə fikir və söz azadlığını vurğulayırdı, çünki bunlar olmadan nə elmi tanıma, nə sağlam cəmiyyət mümkündür.

4. Ədalət (Justice) ədalətsizlikdən uzaq olmaq kimi

Rassel ədaləti platonik və ya dini mənada deyil, bütün tərəflərin maraqlarının qərəzsiz nəzərə alınması prinsipi kimi başa düşürdü. Ağıl və mərhəmət sahibi insan, Rasselə görə, sadəcə mənsub olduğu qrupa görə öz maraqlarını və ya qrup maraqlarını üstün tutmaz. Bu universal dəyərdir, rasional ümumiləşdirmə qabiliyyətindən çıxan.

5. Elmi ruh və şübhəçilik (Scepticism)

Şübhə və yeni sübutlar işığında inancları yenidən gözdən keçirməyə hazır olmaq dəyəri ağıl kultunun bir hissəsidir. Dogmatizm Rasselə görə, sosial bəla mənbəyidir (müharibələr, təqiblər). O, sübutlara və saxtalaşdırıla bilməyə əsaslanan elmi metodu həqiqətlərin təsdiqi üçün etik üstünlük hesab edirdi.

Universalığın əsaslandırılması: bu dəyərlər nədən keçir?

Rassel bu dəyərləri “doğuşdan gələn ideyalar” saymırdı. Onların universal statusu iki sütuna əsaslanır:

İnsan təbiətinin ümumiliyi: Bütün insanlar əzabdan qaçmağa çalışır, müxtəlif dərəcədə simpatiya qabiliyyətinə malikdir və yaşamaq üçün əməkdaşlıqdan asılıdır.

Utilitar-rasional hesablamalar: Ağıl sahibi varlıq dünyanın qarşılıqlı əlaqəsini başa düşür və görür ki, ağıl, mərhəmət və ədalət üzərində qurulmuş cəmiyyətdə həyat onun təhlükəsizlik, inkişaf və xoşbəxtlik kimi dərin ehtiyaclarının təmin olunmasına daha çox kömək edir, nəinki zorakılıq, aldatma və istismar cəmiyyətində.

Praktik həyata keçirmə: siyasi və sosial aktivizm
Rasselin dəyər nəzəriyyəsi kabinet xarakterli deyildi. O, bunu ictimai intellektual və aktivist kimi həyata keçirirdi:

Dünyəvi təhsil və qadın hüquqları uğrunda mübarizə.

Fəal müharibəyə qarşı və antiimperialist mövqe (Vyetnam müharibəsinə qarşı, Paguoş hərəkatı çərçivəsində nüvə silahlarının ləğvinə dəstək).

İqtisadi bərabərsizliyin azaldılmasına yönəlmiş sosial islahatların dəstəklənməsi (o, gildiyalı sosializmə simpatiya göstərirdi).

Onun Albert Eynşteynlə birgə yazdığı məşhur manifest hökumətləri müharibədən imtina etməyə və münaqişələri sülh yolu ilə həll etməyə çağırırdı, bu da beynəlxalq münasibətlərdə ağıl, mərhəmət və ədalət dəyərlərinin birbaşa ifadəsi idi.

Nəticə: illüziyalar olmadan humanizm

Bertrand Rasselin nəzəriyyəsində ümumbəşəri dəyərlər metafizik əsaslardan məhrum rasional humanizm layihəsidir. Onlar yuxarıdan verilmir və kainatın gizli qanunları deyillər. Bunlar məhdud planetdə birgə həyatın cəhənnəmə çevrilməməsi üçün insanlıq tərəfindən hazırlanmış (və hazırlanmaqda davam edən) rasional konvensiyalardır. Onların gücü müqəddəsliyində deyil, praktik məqsədəuyğunluğunda və insan təbiətinin yaradıcılığa aparan, yoxsa dağıdıcılığa yox deyən aspektlərinə uyğunluğundadır.

Rasselin fəlsəfəsi dəyərlərin kövrək olduğunu və ağlın irrasional ehtiraslardan davamlı qorunmasını tələb etdiyini xatırladır. Yeni fanatizm və irrasionallıq formaları ilə parçalanan müasir dünyada onun ağıl, mərhəmət, azadlıq və ədalət çağırışı — inamdan yox, insan ehtiyaclarının soyuq təhlilindən doğan — yüz il əvvəlki kimi aktual səslənir. Bu, öz dəyərlərinə cavabdehlik götürən və onları arqument gücü ilə, silah gücü ilə deyil müdafiə etməyə hazır olan böyüklər üçün humanizmdir.

Permanent link to this publication: