Umud. Bu neydir? Hisslər? Emosiya? Utlu təsvir? Ya da daha çox? Fəlsəfə və dinlərdə umud zəifliyi kimi deyil, ontoloji qüdrət kimi təqdim olunur. Qüdrət, vaxtı strukturalaşdırır, əziyyətə mənəviyyət verir və insanın razı qalmağı deyən zəhmət zamanı ilə hərəkət etməyə imkan verir. Umudu müstəqil realitiyyə saymaq olar mı? Evet, onu mövcudluğun əsas xassəsi kimi, gələcəyə yönlənmiş anlayanda.

Umud mövcudluğun şərti

Umud boş bir yerdə yaranmır. O, vaxt və bilincdə var. Hayvan umudlanmır — o gözləyir. İnsan umudlanır, çünki o özünə bitərliyini və gələcinin müəyyən olmadığını bilir. Umud, müəyyənsizliyə yanaşmaq bir yoludur. O, nəticəni təmin etmir, ancaq hərəkət üçün bir sahə yaradır. Umudsuz insan evdən çıxmağa, sabah qaldırmağa qadağa qoyulur. Umud, vəliyyətin yanğıtlayıcısıdır. Bu mənada o, cənnət kimi müstəqildir. Həmçinin, o, cənnət kimi hisslənməz. Biz onu görmürümür, ancaq onun təsirini hiss edirik.

Umud fəlsəfəsində: qədimdən modernçilərə

Qədim Yunanlılar üçün umud ampiyotalentli idi. Pandora mifində umud, bədbəllərin heç birini çıxarılmadığı zaman qutunun dənizində qalır. Bu optimizm deyil, xatırlatma: ən çətin vəziyyətə də sonuncu dayanak qalır. Platon umudu «qüvvətli yuxu» kimi görmüşdür. Stoiklər üçün umud anlamsız idi — onlar tənha qəbulatdan yaxşılırdılar. Ancaq xristianlıq umudu mərhumətə yüksəldi. Apoqlifos umudu iman və sevgi ilə birlikdə qoyur. XX əsrdə fəlsəfəçilər (Bloch, Marcel, Levinas) umudu insan mövcudluğunu təyin edən kateqoriya kimi qaytarırlar. Umud, realitiyə qaçmaq deyil, onu dəyişməkdir.

Umudun müstəqilliyi

İnsanın başında yaşayan bir şeyin müstəqil olmaq olar mı? Umud müstəqil deyil fiziki obyekt kimi, ancaq insan təcrübəsinin struktur kimi. O, insanın planlaşdırma qaydasında, keçmişi və gələcəyə yanaşmasında var. Umud, dil, mədəniyyət, sosial institutlarda yer alır. İnqilablar, elmi açılıqlar, uşaq dünyaya gəlməsi — bəlli ki, bəlli umudsuz olarsa bu mümkün deyil. Onun nəticələri realdir. Deməli, umud da realdır.

Reliqiyə baxış: umud kimi hədiyyə

Reliqiyə tərzlərdə umud çox vaxt hədiyyə kimi anlaşılır. Xristianlıqda umud, qədir və qurtuluşla bağlıdır. Bu, heç bir şeyin yaxşı olacağına inanmaqdan ibarət deyil. Bu, ölümü üstələyən bir mənəviyyətə inanmaqdır. Umud, transsendental ilə əlaqə saxlamaq bir yoludur. Budistlikdə umud da var — ancaq əziyyətdən azadlaşma kimi. İslamda umud, Allaha məhribanlığını görməkdir. Hamıcdan, umud yerli ilə ulusaliyə əlaqə qurur. O, əziyyəti qəbul etmir, ancaq onu keçirmək üçün qüvvələr verir.

Umud və hərəkət

Umud pasiv gözləmə deyil. Bu, aktiv bir yanaşmadır. Umudlanan insan hərəkətsiz qalmır. O, umudu ilə hərəkət edir. Dərhal bu səbəbdən umud, etikada çox qiymətlidir: əgər yaxşıya inanmıyıqsa, niyə iyirmək lazımdır? Umud, cəmiyyət dəyişikliklərinin motorudur. Umudsuz olarsa, hüquqlar uğrunda mücadilə, qədərliyyət, sülh olmazdı. Umud, zərərə son qoymaqdan imtina etməkdir.

Umud XX əsrdə müstəqil realitiyyə kimi

Ekoloji krizislər, müharibələr və müəyyənsizlik normallaşan dünyada umud yeni bir anlayış qazanır. Gələcin nə olacağını bilməyərik. Ancaq umudu seçmək olar — deyil utuducu, ancaq bir metod kimi. Çünki umudsuz olarsa, həll yollarını axtarmaq olmazdı. Umud, emosiya deyil. Həyata qərar verən bir vəliyyətdir. Bu mənada o, ən müstəqil realitələrdən biri qalır.

Permanent link to this publication: